Przejdź do treści
Kelwiny oświetlenie wnętrz liczone, nie sprzedawane

Warstwy 9 min

Wysokość lampy nad stołem: zwis, średnica klosza, liczba punktów

Poradniki podają 60–80 cm nad blatem i na tym kończą. Ta liczba jest mniej więcej dobra, tylko nikt nie mówi, skąd się bierze, więc nie da się jej poprawić, kiedy stół jest węższy, klosz szerszy albo przy stole siedzą wysocy ludzie. Wyprowadzam ją z dwóch ograniczeń: wysokości oczu osoby siedzącej i kąta, pod którym widać żarówkę. Potem liczę luksy na blacie i liczbę lamp dla stołów od 1,2 do 2,8 m.

Stół jadalniany wieczorem z dwiema lampami w kloszach z tkaniny zawieszonymi nisko nad blatem, na stole talerze, szklanki i karafka z wodą, reszta pokoju w półmroku
42–59 cm tyle nad blatem mają oczy dorosłych przy stole

Wysokość lampy nad stołem wynika z dwóch ograniczeń i oba da się policzyć. Klosz nie może zasłaniać twarzy osobie siedzącej naprzeciwko, a źródło w kloszu nie może świecić prosto w oczy tym, którzy siedzą obok. Pierwsze ograniczenie wyznacza dolną granicę zwisu, drugie górną. Z tabel w poradnikach wynika zwykle 60–80 cm, a z rachunku poniżej wychodzi okno węższe i zależne od klosza.

Wszystkie wysokości podaję od blatu do dolnej krawędzi klosza, bo tylko ta liczba ma znaczenie przy stole. Od podłogi liczy elektryk, kiedy wyprowadza punkt w suficie.

Na jakiej wysokości lampa nad stołem: dolna granica z oczu

Dane o wymiarach ciała Polaków publikuje CIOP-PIB. Atlas miar człowieka z 2023 roku podaje wysokość oczną w pozycji siedzącej (mierzoną od siedziska). Żeby przejść na wysokość nad blatem, przyjmuję typowe krzesło 45 cm i stół 75 cm. To są moje założenia (nie dane z atlasu), więc przy nietypowych meblach zmierz swoje i podstaw do rachunku.

Osoba siedząca Oczy nad siedziskiem (atlas) Oczy nad podłogą Oczy nad blatem
Kobieta, 5. centyl 72,1 cm 117 cm 42 cm
Kobieta, 50. centyl 78,2 cm 123 cm 48 cm
Kobieta, 95. centyl 83,6 cm 129 cm 54 cm
Mężczyzna, 5. centyl 77,0 cm 122 cm 47 cm
Mężczyzna, 50. centyl 82,8 cm 128 cm 53 cm
Mężczyzna, 95. centyl 88,8 cm 134 cm 59 cm

Oczy siedzących, od 5. centyla kobiet do 95. centyla mężczyzn, wypadają więc od 42 do 59 cm nad blatem. Klosz z dolną krawędzią 60 cm nad blatem nie przecina linii wzroku przez stół nawet wysokiemu mężczyźnie. Klosz na 50 cm wisi już na wysokości oczu większości siedzących, czyli daje efekt znany każdemu, kto rozmawiał z kimś przez wiszącą lampę.

Atlas mierzy wysokość oczną przy wyprostowanej postawie. Przy stole ludzie się pochylają, więc w praktyce oczy są niżej, a zapas rośnie.

Górna granica: kąt, pod którym widać żarówkę

CIOP-PIB definiuje kąt ochrony oprawy jako kąt w pionowej płaszczyźnie przechodzącej przez środek świetlny oprawy, wyznaczający strefę, w której oko obserwatora jest chronione przed bezpośrednim promieniowaniem źródła. Dla klosza otwartego od dołu rachunek jest prosty:

Wzór traktuje źródło jako punkt na osi klosza (szeroka tarcza LED wymaga większego zapasu).

Po drugiej stronie masz kąt, pod którym siedzący patrzy na źródło:

Jeżeli α jest mniejszy niż δ, źródło zostaje schowane. Jeżeli α jest większy, widzisz żarówkę. Im wyżej wisi lampa, tym większy α, więc wysoki zwis wbrew intuicji oślepia siedzących bardziej niż niski.

Policzyłem α dla źródła schowanego 8 cm nad krawędzią klosza i osoby siedzącej przy stole szerokości około 90 cm (z oczami 0,7 m od osi lampy).

Zwis H Oczy 42 cm nad blatem Oczy 59 cm nad blatem
60 cm 20° 7°
70 cm 27° 15°
80 cm 33° 23°
90 cm 39° 29°

Tak wyglądają kąty ochrony kloszy o różnej średnicy przy tym samym schowaniu źródła:

Średnica otworu klosza Źródło 5 cm nad krawędzią Źródło 8 cm nad krawędzią Źródło 12 cm nad krawędzią
20 cm 27° 39° 50°
30 cm 18° 28° 39°
40 cm 14° 22° 31°
50 cm 11° 18° 26°

Klosz 30 cm ze źródłem schowanym 8 cm ma kąt ochrony 28°. Przy zwisie 70 cm najniższy z siedzących patrzy na źródło pod kątem 27°, więc żarówka jest schowana na granicy. Przy 80 cm kąt patrzenia rośnie do 33° i niższa osoba ma już źródło w polu widzenia. Szeroki, płytki klosz 50 cm ze źródłem 5 cm nad krawędzią chroni tylko do 11°. Niższej osobie pokazuje źródło już przy zwisie 60 cm, bo patrzy ona pod kątem 20°.

Przy węższym stole jest gorzej, bo siedzący są bliżej osi. Dla D = 0,55 m kąt patrzenia najniższej osoby przy zwisie 70 cm wynosi już 33°.

Dla porównania: PN-EN 12464-1 w wersji omówionej przez Andrzeja Pawlaka z CIOP-PIB wymagała w miejscach pracy kąta ochrony 15° dla źródeł o luminancji 20–50 kcd/m², 20° dla 50–500 kcd/m² i 30° dla 500 kcd/m² i więcej. Pawlak zaznacza, że te wartości nie dotyczą opraw zamontowanych poniżej normalnego poziomu oczu. Lampa nad stołem wisi dokładnie na tej granicy, dlatego wolę liczyć geometrię konkretnego stołu niż przenosić wymaganie z biura. Aktualnej wersji z 2022 roku w tym punkcie nie czytałem, bo norma jest płatna.

Ile luksów na blacie przy 60, 70 i 80 cm

Lampa nad stołem świeci z bliska, więc rządzi nią prawo odwrotności kwadratów. CIOP-PIB definiuje światłość jako strumień przypadający na jednostkę kąta bryłowego, a natężenie oświetlenia jako strumień na jednostkę powierzchni. Z tych dwóch definicji wynika wzór na natężenie pod lampą.

Przyjmuję źródło 800 lm, czyli odpowiednik żarówki 60 W według tabeli, którą rozpisałem przy lumenach na waty. Przyjmuję też klosz nieprzezroczysty, który wypuszcza w dół 70 procent strumienia. Te 70 procent to założenie, a prawdziwą liczbę znajdziesz w karcie katalogowej jako sprawność oprawy albo odczytasz z krzywej światłości.

Rozsył Światłość 60 cm 70 cm 80 cm Średnica plamy przy 70 cm
60° 665 cd 1848 lx 1358 lx 1039 lx 0,81 m
90° 304 cd 845 lx 621 lx 475 lx 1,40 m
120° 178 cd 495 lx 364 lx 279 lx 2,42 m

Dla uproszczenia liczę odległość od dolnej krawędzi klosza (nie od samego źródła).

Przy stole używam wartości roboczej 200–300 lx na blacie, tej samej, którą podałem w rachunku dla salonu. Jedna lampa 800 lm z rozsyłem 90° daje pod sobą ponad dwa razy więcej. Stąd bierze się wrażenie przesłuchania przy kolacji. Masz dwa rozwiązania: słabsze źródło albo ściemniacz. Dla 250 lx na osi przy zwisie 70 cm i rozsyle 90° wystarczy źródło około 320 lm.

Wąski rozsył 60° robi na blacie plamę o średnicy 81 cm i ostrą granicę. Przy stole 90 cm talerze na brzegach leżą już w półcieniu.

Ile lamp nad stołem: długość, liczba i rozstaw

Jedna lampa nie oświetli długiego stołu, bo natężenie spada z odległością od osi szybciej, niż sugeruje sama odległość. Na skos światło pada pod kątem i idzie dłuższą drogą, a oba efekty razem dają spadek z trzecią potęgą cosinusa kąta.

Policzyłem natężenie wzdłuż linii talerzy, czyli 28 cm od dłuższej krawędzi stołu, od 30 cm od jednego końca do 30 cm od drugiego. Lampy mają rozsył 90° i wiszą 70 cm nad blatem, rozstawione równo: długość stołu dzielona przez liczbę lamp, pierwsza w połowie tego odstępu od krawędzi. W modelu światłość jest stała w stożku i zerowa poza nim, co jest uproszczeniem na niekorzyść szerszych rozsyłów.

Stół Lampy Rozstaw Równomierność na linii talerzy Źródło na lampę dla średnio 250 lx
1,2 × 0,8 m 1 — 0,85 370 lm
1,6 × 0,9 m 1 — 0,68 430 lm
1,6 × 0,9 m 2 0,80 m 0,82 300 lm
2,0 × 1,0 m 2 1,00 m 0,78 380 lm
2,4 × 1,0 m 2 1,20 m 0,63 430 lm
2,4 × 1,0 m 3 0,80 m 0,80 310 lm
2,8 × 1,0 m 3 0,93 m 0,80 360 lm

Równomierność to iloraz najmniejszego i średniego natężenia na linii talerzy. Przy stole 2,0 m z jedną lampą talerze na końcach wypadają całkiem poza stożkiem, więc tego wiersza nie ma w tabeli. Poniżej 0,7 widać już, że ktoś siedzi w cieniu.

Wniosek dla lamp o rozsyle 90° na zwisie 70 cm: rozstaw do mniej więcej metra, a lamp tyle, żeby go nie przekroczyć. Przy węższym rozsyle rozstaw trzeba zmniejszyć. Przy lampie obniżonej do 60 cm też, bo plama na blacie maleje razem ze zwisem.

Oświetlenie jadalni poza stołem

Lampa nad stołem oświetla stół i niewiele więcej. Przy 70 cm zwisu i nieprzezroczystym kloszu ściany jadalni oraz twarze siedzących dostają głównie światło odbite od blatu. Jeśli to jedyne źródło w pokoju, twarze są oświetlone od dołu, a za plecami siedzących robi się ciemno. Dlatego jadalnia potrzebuje drugiej warstwy: kinkietu, lampy na komodzie albo światła odbitego od ściany. Dlaczego jeden punkt na środku sufitu tego nie załatwi, opisałem w tekście o żyrandolu w salonie.

Nad stołem liczy się też oddawanie barw. CIOP-PIB zaleca Ra ≥ 90 tam, gdzie rozróżnianie barw ma zasadnicze znaczenie. Jedzenie jest takim przypadkiem, co pokazuję w tekście o CRI i kolorze potraw. Barwę dobieram jak w salonie, 2700 K, zgodnie z tabelą barwy światła.

Lampa nad wyspą: wyżej, bo ludzie stoją

Przy wyspie kuchennej geometria się odwraca. Według atlasu CIOP-PIB wysokość oczna w pozycji stojącej wynosi od 143,9 cm u kobiet z 5. centyla do 177,2 cm u mężczyzn z 95. centyla. Przy wyspie wysokości 90 cm (znowu moje założenie) oczy stojących są od 54 do 87 cm nad blatem.

Lampa na 70 cm zwisu wisi więc na wysokości oczu większości dorosłych. Zasłania, a jej źródło leży prawie w poziomie linii wzroku osób stojących dalej. Nad wyspą zaczynam od 80–90 cm zwisu i biorę głęboki klosz, bo stojący patrzą na lampę z większej odległości i pod mniejszym kątem. Z tabeli natężeń wynika, że przy 90 cm i rozsyle 90° źródło 800 lm daje pod sobą około 375 lx. Blat do krojenia wymaga więcej, więc wyspa zwykle potrzebuje osobnego światła roboczego, a lampa wisząca zostaje od nastroju.

Zanim kupisz lampę, zmierz trzy rzeczy: wysokość blatu, wysokość siedziska i głębokość, na jakiej źródło chowa się w kloszu. Podstaw je do dwóch wzorów z tego tekstu, a zwis wyjdzie ci z dokładnością do kilku centymetrów, bez zgadywania z katalogu.

Źródła

Normy, publikacje branżowe i dane fotometryczne. Żadnego sklepu z taśmami.

  1. T. Tokarski i in., „Atlas miar człowieka. Dane do projektowania i oceny ergonomicznej”, CIOP-PIB, Warszawa 2023 — wysokość oczna w pozycji siedzącej i stojącej
  2. A. Pawlak, „Oświetlenie miejsc pracy we wnętrzach — nowa norma oświetleniowa”, Bezpieczeństwo Pracy 10/2004, CIOP-PIB — minimalne kąty ochrony w PN-EN 12464-1
  3. CIOP-PIB, platforma edukacji zdalnej, moduł 6-7 „Oświetlenie elektryczne” — światłość, natężenie, kąt ochrony, wskaźnik oddawania barw
  4. PN-EN 12464-1:2022 „Światło i oświetlenie. Oświetlenie miejsc pracy. Część 1: Miejsca pracy we wnętrzach”, PKN — norma odniesienia, nie obejmuje mieszkań

Dalej w tym samym kierunku