Pomieszczenia 6 min
Ile luksów w salonie: strefa po strefie, z rachunkiem
Pytanie „ile luksów w salonie” ma tyle odpowiedzi, ile jest w salonie czynności. W sklepowych poradnikach krążą zakresy od 100 do 500 lx, podawane bez płaszczyzny, do której się odnoszą, i bez rachunku, który zamieniłby je na lumeny do kupienia. Poniżej jest tabela stref, wzór i pełne liczenie dla salonu 20 m².
Salon 20 m² przy oświetleniu ogólnym 150 lx potrzebuje około 6800 lm sumarycznego strumienia opraw. Samo mnożenie luksów przez metry kwadratowe daje 3000 lm, czyli ponad dwa razy mniej. Kto używa tego skrótu, kupuje za mało światła.
Jednej liczby dla salonu nie ma i nie może być, bo w tym samym pokoju czytasz, oglądasz film, jesz obiad i przechodzisz do balkonu. Cztery czynności oznaczają cztery różne wymagania. Poniżej rozpisuję każdą z nich, a potem prowadzę pełny rachunek.
Zmierz to, co naprawdę oświetlasz
Natężenie oświetlenia zawsze podaje się dla jakiejś płaszczyzny. Jeżeli nie ma płaszczyzny, liczba w luksach nie znaczy nic, a w sklepowych poradnikach prawie nigdy jej nie podają.
W mieszkaniu przyjmuję dwie płaszczyzny odniesienia. Pierwsza leży 0,85 m nad podłogą, czyli na wysokości stolika, otwartej książki albo blatu. Druga to podłoga, którą biorę wtedy, gdy chodzi o samo poruszanie się po pokoju.
Potrzebujesz wymiarów: długości i szerokości pomieszczenia, wysokości sufitu oraz wysokości zawieszenia opraw. Do tego dochodzi kolor ścian i sufitu, bo od niego zależy, ile światła w ogóle wróci w dół.
Przypisz strefom wartości robocze
Tabela poniżej zawiera wartości, których używam w projektach mieszkaniowych. Żadna norma nie obejmuje salonu, więc traktuj je jako mój punkt wyjścia, nie jako wymaganie.
| Strefa salonu | Wartość robocza | Płaszczyzna | Skąd wynika |
|---|---|---|---|
| Przejście, dojście do drzwi | 100 lx | podłoga | analogia do komunikacji |
| Przebywanie wieczorem | 100–150 lx | 0,85 m | moja wartość robocza |
| Sprzątanie, szukanie rzeczy | 200 lx | podłoga | moja wartość robocza |
| Czytanie w fotelu | 300–500 lx | książka | analogia do czynności roboczej |
| Stół, gry, rysowanie | 200–300 lx | blat | moja wartość robocza |
| Oglądanie ekranu | 30–50 lx | strefa siedzenia | moja wartość robocza |
Dwa wiersze trzeba dopowiedzieć. Wartość 300–500 lx dla czytania biorę z normy dotyczącej miejsc pracy i przenoszę ją do czynności, a nie do pomieszczenia. Książka w fotelu jest tym samym zadaniem wzrokowym co dokument na biurku. Wartość 30–50 lx przy ekranie wynika z odwrotnej potrzeby: otoczenie nie ma być czarne, ale nie może też zabijać kontrastu obrazu.
Zauważ, że rozstrzał między najniższą a najwyższą wartością w tabeli jest szesnastokrotny. Jedna liczba na cały salon nie ma prawa zadziałać, bo musiałaby godzić czytanie z filmem.
Rachunek, który zamienia luksy na lumeny
Kupujesz lumeny, a potrzebujesz luksów. Między jednym a drugim stoi pomieszczenie, które zabiera swoją część światła.
Współczynnik wykorzystania zależy od kształtu pomieszczenia oraz od tego, ile światła odbiją jego powierzchnie. Kształt opisuje wskaźnik pomieszczenia:
Salon 5,0 × 4,0 m, sufit 2,6 m, płaszczyzna 0,85 m. Wysokość zawieszenia nad płaszczyzną wynosi 1,75 m, więc i = 20 / (1,75 × 9) = 1,27. Dla takiego wskaźnika, przy jasnym suficie i jasnych ścianach, przyjmuję η = 0,55. Przy ciemnych ścianach i ciemnej podłodze schodzę do 0,35.
Współczynnik utrzymania k = 0,8 obejmuje starzenie się źródeł i kurz na kloszu. Jeżeli projektujesz bez tego zapasu, po trzech latach brakuje jednej piątej światła.
Salon dwadzieścia metrów, cztery warianty
Cały zestaw wyników dla tego samego pomieszczenia:
| Cel | Jasne wnętrze (η = 0,55) | Ciemne wnętrze (η = 0,35) | Mnożenie lx × m² |
|---|---|---|---|
| 100 lx | 4545 lm | 7143 lm | 2000 lm |
| 150 lx | 6818 lm | 10 714 lm | 3000 lm |
| 200 lx | 9091 lm | 14 286 lm | 4000 lm |
Poprawka względem prostego mnożenia wynosi 2,3 raza przy jasnym wykończeniu i 3,6 raza przy ciemnym. Antracytowa ściana za telewizorem i ciemna podłoga potrafią więc skasować tyle światła, ile daje trzecia lampa w pokoju.
Producent ma obowiązek podać strumień użyteczny w lumenach w karcie informacyjnej produktu. Wymaga tego rozporządzenie delegowane (UE) 2019/2015. Liczba z tej karty wchodzi do rachunku bezpośrednio, bez przeliczania watów.
Czytanie liczy się z odległości, nie z powierzchni
Strefy zadaniowej nie liczysz metodą strumieniową, bo lampa przy fotelu nie wypełnia całego pomieszczenia. Świeci z bliska w jedno miejsce, więc rządzi nią prawo odwrotności kwadratów.
Przekształcam wzór i liczę, jakiej światłości potrzebuje lampa, żeby dać 500 lx na książce:
| Odległość klosza od książki | Potrzebna światłość |
|---|---|
| 0,6 m | 180 cd |
| 0,8 m | 320 cd |
| 1,0 m | 500 cd |
Skąd wziąć 320 cd, jeżeli na karcie masz tylko lumeny? Światłość zależy od tego, w jak wąski stożek oprawa zbiera strumień. Źródło 400 lm rozłożone w stożku 60° daje około 475 cd, czyli na 0,8 m ponad 700 lx. Ten sam strumień w stożku 90° daje już tylko 217 cd i 340 lx na tej samej odległości.
Wniosek praktyczny: do czytania nie potrzebujesz mocnej lampy, tylko lampy blisko i o wąskim rozsyle. Skromne 400 lm przy fotelu robi robotę, której nie zrobi 3000 lm pod sufitem.
Sprawdź, ile daje to, co już wisi
Wzór działa też w drugą stronę. Podstaw strumień obecnej oprawy i policz, ile z niego zostaje na płaszczyźnie.
Czterdzieści cztery luksy, i to przy założeniu jasnych ścian. Do czytania brakuje wtedy około dziesięciokrotności, a do wieczornego przebywania w pokoju dwóch trzecich. Dlaczego jeden punkt na środku sufitu nie naprawi tego nawet po wymianie źródła na mocniejsze, rozpisałem w tekście o żyrandolu w salonie.
Porównaj ten wynik z kuchnią, gdzie płaszczyzna robocza wymaga 500 lx i gdzie ten sam rachunek prowadzi do zupełnie innych liczb. Pełne liczenie dla kuchni 12 m² jest w tekście o lumenach w kuchni.
Średnia kłamie, jeśli nie sprawdzisz rozkładu
Metoda strumieniowa podaje wartość średnią na całej płaszczyźnie. Średnia 150 lx bywa sumą 400 lx pod lampą i 40 lx w rogu, w którym akurat stoi fotel.
Miarą rozkładu jest równomierność, czyli iloraz natężenia najmniejszego i średniego. Im mniej punktów świetlnych i im węższy ich rozsył, tym gorzej wypada ta liczba. Salon z jedną oprawą centralną ma równomierność fatalną z definicji, bo natężenie spada z kwadratem odległości od środka.
Praktyczna konsekwencja jest prosta. Cztery źródła po 1700 lm rozstawione po pokoju dadzą ten sam strumień sumaryczny co jedno 6800 lm, ale zupełnie inny rozkład. A to rozkład decyduje o tym, czy w fotelu da się czytać. Rozbicie światła na warstwy opisałem osobno w dziale warstwy światła.
Czego ten rachunek nie obejmuje
Kierunku światła. Wartość 500 lx uzyskana zza pleców oznacza czytanie we własnym cieniu, chociaż liczba w rachunku wygląda tak samo jak przy poprawnym ustawieniu lampy z boku.
Olśnienia. Jasna oprawa w polu widzenia potrafi zepsuć komfort przy poprawnym natężeniu, zwłaszcza gdy świeci z wysokości oczu osoby siedzącej.
Barwy i oddawania barw. Luks nie mówi nic o tym, jak wygląda skóra i drewno w tym świetle. Wskaźnik Ra i R9 to osobna sprawa.
Światła dziennego, które w ciągu dnia daje w salonie wartości o rząd wielkości wyższe i zmienia się co godzinę. Rachunek dotyczy sytuacji, gdy zapalasz światło.
Policz swoje pomieszczenie zamiast szukać gotowej liczby. Zmierz je, przypisz strefom wartości z tabeli, podziel przez η i k, a potem porównaj wynik ze strumieniem opraw na suficie. Różnica, która wyjdzie, jest tą samą różnicą, którą widzisz wieczorem w fotelu.
Źródła
Normy, publikacje branżowe i dane fotometryczne. Żadnego sklepu z taśmami.
- Obliczenia własne metodą strumieniową, arkusz autora — założenia podane w tekście przy każdym wyniku
- PN-EN 12464-1:2022 „Światło i oświetlenie. Oświetlenie miejsc pracy. Część 1: Miejsca pracy we wnętrzach”, Polski Komitet Normalizacyjny — norma odniesienia dla płaszczyzn roboczych, nie obejmuje mieszkań
- Rozporządzenie delegowane Komisji (UE) 2019/2015 — karta informacyjna produktu: strumień użyteczny w lumenach (załącznik V)