Przejdź do treści
Kelwiny oświetlenie wnętrz liczone, nie sprzedawane

Błędy 8 min

Lumeny na waty: tabela zamienników i dlaczego po wymianie jest ciemniej

Tabela „lumeny na waty” nie jest wiedzą ludową ani marketingiem. Stoi w rozporządzeniu delegowanym Komisji (UE) 2019/2015, razem z zasadą, jak liczyć wartości pośrednie. Przepisuję ją, dokładam przeliczenia dla lumenów, o które ludzie pytają najczęściej, i rozkładam cztery powody, dla których lampa po wymianie świeci słabiej, choć na pudełku stało „60 W”.

Kąt salonu nocą: lampa stołowa z abażurem oświetla blat komody i kawałek ściany, a fotel, kaloryfer i zasłony giną w ciemności
806 lm tyle według przepisu UE odpowiada żarówce 60 W

Tabela zamienników żarówek nie jest umową sklepów: stoi w przepisie. Rozporządzenie delegowane (UE) 2019/2015, to samo, które wprowadziło nowe etykiety energetyczne, ma w załączniku V tabelę deklaracji równoważności dla źródeł bezkierunkowych. Jeśli producent drukuje na pudełku „odpowiednik 60 W”, musi trzymać się tej tabeli.

Sklepowe tabele „lumeny na waty” są więc przepisaną tabelą z przepisu, tylko bez zasady interpolacji, bez rozróżnienia źródeł kierunkowych i bez informacji, ile lumenów producent może faktycznie nie dowieźć. Te trzy braki uzupełniam.

Tabela: lumeny na waty według rozporządzenia UE

Pierwsze dwie kolumny to wiersze z tabeli 7 rozporządzenia 2019/2015. Resztę policzyłem sam.

Żarówka tradycyjna Strumień do deklaracji Skuteczność żarówki LED przy 85 lm/W LED przy 135 lm/W
15 W 136 lm 9,1 lm/W 1,6 W 1,0 W
25 W 249 lm 10,0 lm/W 2,9 W 1,8 W
40 W 470 lm 11,8 lm/W 5,5 W 3,5 W
60 W 806 lm 13,4 lm/W 9,5 W 6,0 W
75 W 1055 lm 14,1 lm/W 12,4 W 7,8 W
100 W 1521 lm 15,2 lm/W 17,9 W 11,3 W
150 W 2452 lm 16,3 lm/W 28,8 W 18,2 W
200 W 3452 lm 17,3 lm/W 40,6 W 25,6 W

Dwie ostatnie kolumny wybrałem nieprzypadkowo. 85 lm/W to dolna granica klasy F na nowej etykiecie, a 135 lm/W to dolna granica klasy D. Dla źródeł bezkierunkowych zasilanych z sieci współczynnik korekcyjny w tabeli 2 tego rozporządzenia wynosi 1,000, więc klasa wychodzi bezpośrednio z ilorazu lumenów i watów. Między tymi dwiema granicami moc LED-a o tym samym strumieniu różni się o ponad jedną trzecią. Wat na pudełku LED-a nie mówi ci, ile światła dostaniesz. Mówi, ile za nie zapłacisz.

Rozporządzenie 2019/2020 wymaga, żeby na opakowaniu strumień użyteczny w lumenach był wydrukowany czcionką co najmniej dwa razy większą niż moc. Jeżeli pudełko krzyczy watami, a lumeny chowa, coś jest nie tak.

Ile to wat: 470, 800, 806, 1000 i 1500 lm

Tabela ma osiem wierszy, a na półce leżą źródła o dowolnym strumieniu. Rozporządzenie załatwia to jednym zdaniem: wartości pośrednie strumienia i mocy równoważnej liczy się interpolacją liniową dwóch sąsiednich wartości, w zaokrągleniu do 1 W.

Tak samo liczy się lumeny, o które ludzie pytają najczęściej:

Strumień na pudełku Między wierszami Moc równoważna
400 lm 249 i 470 lm 35 W
470 lm wiersz tabeli 40 W
600 lm 470 i 806 lm 48 W
800 lm 470 i 806 lm 60 W
806 lm wiersz tabeli 60 W
1000 lm 806 i 1055 lm 72 W
1200 lm 1055 i 1521 lm 83 W
1500 lm 1055 i 1521 lm 99 W

Popatrz na 800 lm. Rachunek daje 59,6 W, po zaokrągleniu 60 W, więc źródło o sześć lumenów słabsze od wzorcowego może legalnie nosić ten sam napis. Przy 1500 lm wychodzi 98,9 W. Zaokrąglenie do pełnego wata daje tu 99 W, nie 100 W, więc uczciwy producent nie powinien pisać „odpowiednik 100 W”.

Żarówka 100 W, 60 W, 40 W: ile lumenów kiedyś

Ta tabela nie zawsze była jedna. Uchylone już rozporządzenie (WE) nr 244/2009 miało w tym miejscu trzy kolumny strumienia, osobno dla świetlówek kompaktowych, halogenów i LED-ów oraz innych źródeł.

Deklarowana moc żarówki Świetlówka kompaktowa Halogen LED i inne
40 W 432 lm 410 lm 470 lm
60 W 741 lm 702 lm 806 lm
100 W 1398 lm 1326 lm 1521 lm

Halogen „60 W” mógł więc mieć 702 lm, a świetlówka kompaktowa „60 W” 741 lm. Od 1 września 2021 roku, kiedy zaczęły obowiązywać nowe rozporządzenia, liczy się jedna kolumna dla wszystkich źródeł bezkierunkowych. Jeśli wymieniasz starą świetlówkę kompaktową z napisem „60 W” na współczesny odpowiednik 60 W, dostajesz o 65 lm więcej, a nie tyle samo.

Lampy kierunkowe liczą się inaczej

Oczko halogenowe to inny świat. Dla źródeł kierunkowych rozporządzenie 2019/2015 podaje osobną tabelę 4, gdzie strumień odniesienia liczy się w stożku 90°, a nie w całej kuli.

Typ Moc Strumień odniesienia w stożku 90°
MR16 GU 5.3 20 W 180 lm
MR16 GU 5.3 35 W 300 lm
MR16 GU 5.3 50 W 540 lm
PAR16 35 W 200 lm
PAR16 50 W 300 lm

Dla LED-ów strumień odniesienia mnoży się jeszcze przez współczynnik 1 + 0,5 × (1 − LLMF) z tabeli 5, gdzie LLMF oznacza udział strumienia, który zostaje na koniec deklarowanego okresu trwałości. Przy LLMF 0,8 mnożnik wynosi 1,1. Żeby LED mógł udawać halogen MR16 50 W, musi więc dać w stożku 90° co najmniej 594 lm, a nie 540 lm. Przepis z góry kompensuje to, że dioda będzie słabnąć.

Zamiennik dla żyrandola: rachunek dla salonu

Stary żyrandol z pięcioma żarówkami 60 W to według tabeli 5 × 806 = 4030 lm. W salonie 20 m² z jasnymi ścianami daje to, przy współczynniku wykorzystania 0,55 i utrzymania 0,8, średnio:

W rachunku dla salonu na 150 lx wyszło 6818 lm. Stary żyrandol dawał więc niecałe 60 procent tego, co trzeba, i nikt tego nie zauważał, bo po wieczorach w takim salonie się nie czytało. Wymiana pięciu żarówek na pięć odpowiedników 60 W odtworzy dokładnie tamten stan. Jeśli chcesz jaśniej, liczysz lumeny od nowa, zamiast szukać „mocniejszego zamiennika”.

Dlaczego po wymianie na LED jest ciemniej

Skarga jest znajoma: kupiłem odpowiednik 60 W, a jest ciemniej niż było. Liczby na pudełku nadal mogą zgadzać się z przepisem. Działają tu cztery mechanizmy i każdy da się sprawdzić.

Odchylenie dopuszczalne przy kontroli

Tabela 9 w załączniku IX rozporządzenia 2019/2015 mówi, że przy kontroli rynku średnia z pomiarów dziesięciu egzemplarzy nie może być mniejsza od wartości deklarowanej o więcej niż 10 procent. Źródło z napisem 806 lm przejdzie kontrolę, jeśli średnio da 725 lm. Przepis zastrzega, że producent nie może tego odchylenia wliczać do deklaracji, ale kupujący i tak nie sprawdzi, czy trafił na egzemplarz z górnej, czy z dolnej części rozrzutu.

Źródło świeci w dół, klosz czeka na światło z boku

Dla źródła bezkierunkowego strumień użyteczny to według rozporządzenia 2019/2020 cały strumień emitowany w pełnej kuli. Przepis nie pyta, w którą stronę ten strumień idzie. Źródło kierunkowe to dopiero takie, które co najmniej 80 procent strumienia wysyła w stożek 120°.

Między tymi definicjami jest sporo miejsca. Departament Energii USA w przeglądzie źródeł LED w kształcie gruszki z 2013 roku opisał produkty nazywane potocznie „rożkami do lodów”, świecące głównie w jednym kierunku. Autorzy zaznaczyli, że taki rozsył może pasować do opraw wpuszczanych, a gorzej do lamp stołowych. Dodali też, że wczesne zamienniki nie odtwarzały dookólnego świecenia żarówki, wokół którego zaprojektowano ogromną liczbę opraw. W tym samym przeglądzie piszą o zawyżanych deklaracjach równoważności we wczesnych produktach i o tym, że z czasem wiele nowszych źródeł uzyskało rozsył dookólny.

W praktyce chodzi o kinkiet świecący w górę, abażur, który ma rozświetlić sufit, albo klosz kulisty. Jeśli źródło oddaje większość strumienia w dół, na sufit i ściany trafi go mniej niż z żarówki, choć suma lumenów się zgadza.

Strumień spada z czasem

Okres trwałości źródeł LED rozporządzenie 2019/2015 definiuje jako L70B50: czas, po którym u połowy źródeł strumień spadł poniżej 70 procent początkowego. Źródło z deklaracją 15 000 godzin może więc pod koniec tego okresu świecić o prawie jedną trzecią słabiej i nadal trzymać się deklaracji.

Rozporządzenie 2019/2020 wymaga próby trwałościowej: 1200 cykli po 150 minut świecenia i 30 minut przerwy, razem 3000 godzin pracy i 3600 godzin badania. Po próbie zachowany strumień musi być nie mniejszy niż minimum wyliczone ze wzoru na podstawie deklarowanego L70B50, przy czym to minimum nie przekracza 96 procent. Pełnych 15 000 godzin nikt przed sprzedażą nie sprawdza.

Deklaracje dziesiątek tysięcy godzin pochodzą z ekstrapolacji. Metoda IES TM-21, tak jak opisał ją Cameron Miller z NIST na spotkaniu programu ENERGY STAR w 2011 roku, pozwala rzutować spadek strumienia najwyżej na sześciokrotność czasu badania przy próbie co najmniej 20 sztuk i na 5,5-krotność przy 10–19 sztukach. Z 6000 godzin pomiaru wychodzi więc najwyżej 36 000 godzin deklaracji.

Zamiennik dobrany po watach

Ostatni powód jest najprostszy. Ktoś policzył w głowie, że „LED jest dziesięć razy oszczędniejszy”, i zamiast 60 W kupił źródło 6 W. Przy 85 lm/W daje to 510 lm, czyli według tabeli równowartość żarówki 42 W. Z tabeli w tym tekście wynika, że moc LED-a o tym samym strumieniu rozjeżdża się między klasami o ponad jedną trzecią. Reguła „dziel przez dziesięć” działa tylko przypadkiem.

Jak kupować, żeby nie było ciemniej

Wybierasz po lumenach i dopiero potem patrzysz na waty. Tabela przepisowa mówi, ile lumenów dawała stara żarówka. Do tego doliczam 10 procent zapasu na odchylenie przy kontroli i drugie tyle na spadek strumienia przez pierwsze lata. Na miejsce 60 W biorę więc źródło około 1000 lm, czyli z tabeli odpowiednik 72 W. Tam, gdzie oprawa ma świecić w górę albo na boki, sprawdzam w karcie katalogowej krzywą rozsyłu, a jeśli jej nie ma, szukam innego źródła.

Barwę wybierasz osobno, a ten wybór rozpisałem w tabeli barwy światła. Ta sama liczba lumenów przy 2700 K i przy 4000 K daje zupełnie inne wnętrze.

Źródła

Normy, publikacje branżowe i dane fotometryczne. Żadnego sklepu z taśmami.

  1. Rozporządzenie delegowane Komisji (UE) 2019/2015 w sprawie etykietowania energetycznego źródeł światła — tabela 1 (klasy), tabele 4–7 w załączniku V (deklaracje równoważności), tabela 9 w załączniku IX (dopuszczalne odchylenia)
  2. Rozporządzenie Komisji (UE) 2019/2020 ustanawiające wymogi ekoprojektu dla źródeł światła — definicja użytecznego strumienia świetlnego, wymogi informacyjne na opakowaniu, próba trwałościowa (załączniki I, II i V)
  3. Rozporządzenie Komisji (WE) nr 244/2009 (uchylone) — tabela 6 w załączniku II: równoważność osobno dla świetlówek kompaktowych, halogenów i LED
  4. U.S. Department of Energy, „CALiPER Snapshot: Light Bulbs”, PNNL-SA-99597, październik 2013
  5. C. Miller (NIST), „IES TM-21-11: Overview, History and Q&A”, EPA ENERGY STAR Lamp Round Table, 2011 — zasada 6-krotności czasu badania

Dalej w tym samym kierunku