Błędy 7 min
Oświetlenie salonu w bloku: ten jeden żyrandol na środku to błąd, oto co zamiast
Żyrandol na środku sufitu to najbardziej uporczywy nawyk polskiego budownictwa mieszkaniowego. Nie wziął się z projektowania — wziął się z tego, że w bloku z lat siedemdziesiątych do salonu doprowadzono jeden przewód i wypuszczono go pośrodku stropu. Czterdzieści lat później nadal wieszamy tam lampy, jakby ten przewód był argumentem.
W 2014 roku robiłem projekt salonu na Przymorzu: czterdzieści osiem metrów, z czego salon dwadzieścia. Rozrysowałem pięć źródeł na trzech obwodach, a klient obejrzał, pokiwał głową i powiedział, że jednak zostanie przy żyrandolu, bo u rodziców tak było i było dobrze.
Rok później zadzwonił, bo chciał to poprawić. Poprawka wymagała kucia bruzd w tynku, bo obwodów nie było już skąd wziąć.
Nie piszę tego, żeby się zemścić, tylko dlatego, że rozmowa zaczęła się od zdania, które streszcza cały problem: „jakoś tak niemiło się tu siedzi, a nie wiem dlaczego”.
Skąd się w ogóle wziął ten punkt na środku
Nie z projektowania oświetlenia, tylko z ekonomii instalacji elektrycznej.
W budownictwie wielkopłytowym do pokoju doprowadzano jeden przewód oświetleniowy i wyprowadzano go w geometrycznym środku stropu, bo to była najkrótsza i najtańsza droga. Jeden przewód, jeden wyłącznik przy drzwiach i koniec. Nikt nie pytał, gdzie stanie fotel.
Puszka z 1974 roku jest w twoim suficie do dziś i ponieważ tam jest, wieszasz tam lampę, a potem układasz meble wokół światła, zamiast światło wokół mebli. Instalacja z 1974 roku projektuje ci mieszkanie.
Co dokładnie daje
Salon ma 20 m². Ładna lampa, trzy klosze, sumarycznie 2000 lm, a to już dużo jak na centralną oprawę: jedna żarówka opisana jako odpowiednik 60 W ma 806 lm, a odpowiednik 75 W ma 1055 lm.
Czterdzieści cztery luksy, a do czytania książki potrzebujesz 300–500 lx na książce, nie na podłodze. Do składania czegokolwiek rękami więcej, a do oglądania filmu mniej, ale nie zero, bo ekran w zupełnej ciemności męczy oczy kontrastem.
Jedna liczba nie obsłuży trzech różnych czynności i właśnie na tym polega cała diagnoza.
Cztery zarzuty, po kolei
1. Cień pada dokładnie tam, gdzie pracujesz
Źródło jest nad tobą i za tobą, bo siedzisz pod ścianą, a lampa wisi pośrodku. Kiedy pochylasz się nad książką, gazetą, laptopem albo dzieckiem, twoja własna głowa i barki zasłaniają światło. Im mocniejsza żarówka, tym ostrzejszy cień, bo źródło jest małe i punktowe.
Żyrandol za plecami czytającego powtarza błąd halogenów nad plecami kucharza. Światło ma padać na to, na co patrzysz, z kierunku, z którego ty nie patrzysz.
2. Oprawa jest dokładnie w polu widzenia
Usiądź na kanapie i spójrz przed siebie: żyrandol wisi na wysokości 2,2–2,4 m, czyli jakieś 15–25 stopni nad twoją linią wzroku. Olśnienie przeszkadza najmocniej właśnie w strefie 15–25 stopni nad linią wzroku.
Rzecz nie leży w natężeniu, tylko w luminancji, czyli jasności powierzchni świecącej, mierzonej w kandelach na metr kwadratowy. Kartka papieru oświetlona 200 lx ma luminancję rzędu 40–50 cd/m², a klosz o powierzchni 0,1 m², przez który wychodzi 1500 lm, ma luminancję około 4800 cd/m². Jest sto razy jaśniejszy niż wszystko inne, na co patrzysz w tym pokoju.
Oko ustawia się na najjaśniejszy obiekt w polu widzenia, czyli na twoją lampę, a nie na twoją książkę.
3. Ściany zostają ciemne
Wrażenie „jasnego pomieszczenia” nie bierze się z natężenia na podłodze, tylko z luminancji ścian, czyli z tego, jak jasne są pionowe powierzchnie, które widzisz przed sobą. Oprawa świecąca w dół oświetla podłogę i dywan, a więc dokładnie to, na co nikt nie patrzy.
Pokój z jedną lampą sufitową sprawia przez to wrażenie ciemnego nawet wtedy, gdy luksomierz na podłodze pokazuje przyzwoitą liczbę. Ludzie kręcą głową i mówią „coś tu nie gra”, a potem kupują mocniejszą żarówkę, co pogłębia zarzut drugi.
4. Nie da się tego wyłączyć osobno
Jeden obwód, jeden wyłącznik, jeden stan: pełne światło albo ciemność. Wieczorem chcesz mieć 20 lx przy kanapie i zero na suficie, ale nie możesz, bo masz do dyspozycji jeden klawisz.
Co zamiast
Układ, który rozrysowuję w mieszkaniach od lat: salon 20 m², kanapa pod ścianą, fotel do czytania w rogu, telewizor naprzeciw.
| Źródło | Strumień | Barwa | Rola | Obwód |
|---|---|---|---|---|
| Lampa podłogowa przy fotelu | 700–1000 lm | 2700 K | zadaniowe: czytanie, 300–500 lx na książce | 1 |
| Dwie oprawy myjące ścianę | 2 × 600 lm | 2700 K | ogólne pośrednie, luminancja ściany | 2 |
| Lampa stołowa / na komodzie | 400 lm | 2700 K | akcent, „ciepły punkt” w kadrze | 3 |
| Podświetlenie za telewizorem | 200–300 lm | ok. 6500 K | obniżenie kontrastu ekran–ściana | 3 |
| Oprawa nad stołem (jeśli jest) | 800–1200 lm | 2700 K, ściemnialna | jadalnia | osobny |
Cztery rzeczy warto tu skomentować.
Lampa podłogowa robi robotę żyrandola i robi ją lepiej. Stoi 1,5 m od fotela, klosz jest na wysokości ramienia, a światło pada z boku i z przodu na książkę. Odległość jest mała, więc 800 lm daje na stronie kilkaset luksów, podczas gdy te same 800 lm z sufitu dawały 18 lx na podłodze.
Oprawy myjące ścianę są jedynym sposobem, żeby pomieszczenie wyglądało na jasne przy niewielkim całkowitym strumieniu. Kierujesz światło na pionową, jasną powierzchnię, ona odbija je z powrotem do pokoju, a ty nie widzisz źródła. Może to być kinkiet świecący w górę, może być lampa podłogowa typu uplight, może być listwa nad karniszem.
Podświetlenie za telewizorem to jedyne miejsce w salonie, gdzie 6500 K ma sens. Ekran ma punkt bieli w okolicy D65. Jeśli za nim świeci ciepłe 2700 K, twoje oko dostaje dwa różne punkty bieli obok siebie i zaczyna głupieć: biel na ekranie wygląda na niebieską. Światło o barwie zbliżonej do bieli ekranu, o luminancji rzędu 5–10 procent luminancji ekranu, wyraźnie zmniejsza zmęczenie przy oglądaniu w ciemnym pokoju. To wyjątek, którego bronię, mimo że w każdym innym akapicie tego bloga odradzam 6500 K w mieszkaniu.
Trzy obwody, nie pięć. Nie ma sensu robić z salonu konsolety oświetleniowej. Trzy grupy w zupełności wystarczą: „wszystko”, „wieczór”, „film”.
„Ale muszę mieć coś na suficie”
Sufit nie jest zakazany. Zakazana jest jedna punktowa oprawa świecąca w dół z geometrycznego środka pomieszczenia, bo ona łączy w sobie wszystkie cztery wady naraz.
Rzeczy, które w suficie mają sens:
- Oprawy kierunkowe wzdłuż ściany, ustawione tak, żeby oświetlały ścianę, a nie środek pokoju. Odległość od ściany 60–80 cm, kąt około 30 stopni. Oprawa kierunkowa przy ścianie działa odwrotnie niż żyrandol: świeci na pionową powierzchnię, a źródła nie widzisz.
- Światło pośrednie z korytka lub karnisza, które świeci w sufit, a sufit odbija je w dół. Miękkie, bez cieni, bez oprawy w polu widzenia. Kosztuje najwięcej lumenów, bo odbicie od sufitu zjada 25–30 procent, ale efekt jest nie do podrobienia.
- Oprawa nad stołem, nisko. Jeśli jadalnia jest w salonie, lampa 60–70 cm nad blatem stołu jest w porządku, bo nie jest w polu widzenia siedzącego, tylko nad nim, i oświetla to, co powinna: talerze.
Czego w suficie nie ma sensu robić: siatki oczek co 80 cm „dla równomierności”. Siatka oczek to oświetlenie biura, przeniesione do salonu przez człowieka, który miał w szufladzie tylko jeden szablon.
Co realnie możesz zrobić bez kucia
Bo wiem, że większość ludzi czyta to w mieszkaniu, w którym instalacja już jest.
Trzy ruchy, wszystkie bez ingerencji w ściany:
Zdejmij z sufitu klosz o małej powierzchni i powieś oprawę z dużą, matową powierzchnią świecącą. Luminancja spadnie proporcjonalnie do wzrostu powierzchni. Ta sama żarówka, cztery razy większy klosz, cztery razy mniej olśnienia.
Postaw lampę podłogową przy każdym miejscu, w którym coś robisz: fotel, biurko, kanapa od strony, z której czytasz. Lampa podłogowa przy miejscu czytania załatwia jedną decyzją zarzut pierwszy i trzeci.
Włóż w centralną oprawę źródło ściemnialne i zamień wyłącznik na ściemniacz, ale tylko taki, który jest dopasowany do źródła. Inaczej dostaniesz migotanie na niskich nastawach. Wymianę wyłącznika na ściemniacz robi elektryk. Nie jest to trudne, ale nie jest to też coś, co opisuję na blogu, bo pracujesz przy 230 V.
Teza na koniec
Punkt oświetleniowy w środku stropu jest artefaktem instalacji, a nie decyzją projektową, i nie zasługuje na szacunek, którym się go w Polsce otacza. Jeśli w twoim salonie wisi tam jedna lampa i to jest całe oświetlenie pokoju, masz mniej więcej jedną dziesiątą tego, czego potrzebujesz do czytania. Masz też sto razy więcej luminancji w polu widzenia, niż powinieneś mieć.
Zacznij od lampy przy fotelu. Lampa za dwieście złotych zmienia w tym pokoju więcej niż remont.
Źródła
Normy, publikacje branżowe i dane fotometryczne. Żadnego sklepu z taśmami.
- PN-EN 12464-1:2022 „Światło i oświetlenie. Oświetlenie miejsc pracy. Część 1: Miejsca pracy we wnętrzach”, Polski Komitet Normalizacyjny
- CIE 117-1995 „Discomfort Glare in Interior Lighting” — metoda UGR i granice olśnienia przeszkadzającego
- Houser K. W., Esposito T. (2021), „Human-Centric Lighting: Foundational Considerations and a Five-Step Design Process”, Frontiers in Neurology 12:630553
- IES Lighting Handbook, wyd. 10, Illuminating Engineering Society — rozdział o oświetleniu wnętrz mieszkalnych i o luminancji w polu widzenia
- Rozporządzenie delegowane Komisji (UE) 2019/2015 — tabela 7 w załączniku V: strumień odpowiadający żarówkom 60 W i 75 W