Barwa 6 min
Dlaczego twoje jedzenie wygląda źle na zdjęciach w kuchni: CRI i co on naprawdę zmienia
Jeśli fotografujesz w kuchni ugotowany obiad i na zdjęciu wygląda szaro, problem prawie nigdy nie leży w telefonie. Leży w tym, że twoja lampa nie wysyła fal, które ten obiad mógłby odbić. Aparat nie potrafi odzyskać barwy, której w świetle nie było.
W 2018 roku robiłem oświetlenie małej restauracji przy Długim Targu, a właściciel obciął budżet na oprawy o połowę, bo „lampa to lampa”. Kupione zostały oprawy o Ra 72.
Rok później zadzwonił z pretensją, że goście nie wrzucają zdjęć: konkurencja obok ma pełny Instagram, a u niego jest cisza. Podejrzewał kuchnię, kelnerów i pogodę.
Niczego nie musiałem mierzyć, bo Ra 72 było wpisane w kartę katalogową opraw, a z takiej liczby da się przewidzieć los tatara: dostanie kolor mokrego kartonu. Dlaczego akurat on, wyjaśniam niżej, bo mechanizm jest prostszy, niż się wydaje.
Wymiana opraw kosztowała mniej niż jedna kampania w mediach społecznościowych, o której właśnie myślał.
Czym w ogóle jest CRI
Wskaźnik oddawania barw (ang. colour rendering index, u nas najczęściej Ra) mówi, jak wiernie źródło światła pokazuje barwy w porównaniu ze wzorcem. Dla źródeł ciepłych jest nim promiennik ciała doskonale czarnego, czyli mniej więcej to, czym była stara żarówka.
Metoda pochodzi z publikacji CIE 13.3 z 1995 roku: bierze się czternaście wzorcowych próbek barwnych, oświetla badanym źródłem i wzorcem, mierzy przesunięcie barwy każdej próbki, a potem przelicza na liczby R1–R14. Sto punktów oznacza brak przesunięcia.
I tu jest sedno, o którym sklep nie napisze, bo psuje sprzedaż:
Nasycona czerwień siedzi w próbce R9, a ona do średniej nie wchodzi. Można mieć źródło o Ra 82, którego R9 wynosi 5, albo minus 20, a producent poda ci Ra 82 i będzie mówił prawdę.
Co robi R9 z twoim obiadem
Czerwień nasycona nie jest ciekawostką kolorymetryczną, tylko listą rzeczy, które trzymasz w kuchni:
| Produkt | Za barwę odpowiada | Bez czerwieni głębokiej wygląda |
|---|---|---|
| Wołowina, tatar, karkówka | mioglobina, silne odbicie 620–680 nm | szaro-brązowo, jak odgrzewane |
| Pomidor, papryka, arbuz | likopen | pomarańczowo, sino |
| Łosoś, krewetki | astaksantyna | blado, jak mrożone |
| Wino czerwone, burak | antocyjany | czarno, bez głębi |
| Skóra człowieka | hemoglobina pod naskórkiem | ziemiście, chorobliwie |
| Drewno, cegła, terakota | garbniki, tlenki żelaza | płasko, bez ciepła |
Ostatni wiersz dotyczy nie tylko jedzenia. Jeśli twoja dębowa podłoga wygląda „jakoś tak nijako”, zanim obwinisz olej do drewna, sprawdź R9 lampy.
Dlaczego tanie diody nie mają czerwieni
Prawie każda biała dioda LED jest w środku diodą niebieską pokrytą luminoforem. Niebieski chip świeci wąskim pikiem (w okolicy 450 nm), a luminofor przechwytuje część tego promieniowania i wypromieniowuje je szeroko, głównie w żółci i zieleni, z maksimum około 550–570 nm. Mieszanka niebieskiego piku i żółtego garbu daje wrażenie bieli.
Widmo takiej diody ma dwie charakterystyczne dziury:
- Zapadnięcie w cyjanie, około 480 nm, między pikiem niebieskim a początkiem luminoforu.
- Osłabienie czerwieni głębokiej, powyżej 630 nm, bo luminofor po prostu tam już prawie nie świeci.
Druga dziura jest tą kosztowną: żeby ją załatać, trzeba dołożyć luminofor czerwony (najczęściej związki azotkowe) albo dodatkowy chip czerwony. Oba rozwiązania podnoszą koszt i obniżają skuteczność świetlną, bo oko jest mało czułe na czerwień głęboką, więc te lumeny „nie liczą się” tak, jak liczą się lumeny z zieleni.
Producent ma więc wybór: 110 lm/W przy Ra 80 i R9 bliskim zera, albo 85 lm/W przy Ra 95 i R9 powyżej 60. Na etykiecie energetycznej ładniej wygląda pierwsze, na twoim talerzu drugie.
Jest tu uczciwy kompromis, który trzeba znać: za dobre oddawanie barw płacisz prądem. Lampa Ra 95 zużyje mniej więcej o jedną czwartą więcej energii na ten sam strumień. Dla oświetlenia kuchni to jest kilkanaście złotych rocznie i uważam, że nie ma o czym dyskutować, a dla oświetlenia magazynu to już inna rozmowa.
Aparat nie wymyśli barwy, której nie było
Tu łatwo o nieporozumienie, więc powiem możliwie wprost.
Twój telefon rejestruje światło odbite od jedzenia, a jedzenie może odbić tylko to, co do niego dotarło. Jeśli w widmie lampy nie ma energii w okolicy 650 nm, to pomidor nie odbije 650 nm, bo nie ma czego odbijać. Matryca zarejestruje w kanale czerwonym prawie nic.
Automatyczny balans bieli tego nie naprawi, bo on tylko przeskaluje kanały, żeby biel była biała. Podbicie nasycenia w edytorze też nie pomoże, bo wzmacnia sygnał, którego nie ma, czyli szum.
Jedyne, co naprawia ten problem, to inne światło.
Sprawdzian zajmuje minutę: połóż na blacie surowego pomidora i kartkę białego papieru. Zapal wyłącznie oświetlenie kuchenne, wyłącz wszystko inne, zaciągnij zasłony i zrób zdjęcie. Jeśli pomidor jest pomarańczowy i wygląda na „przeterminowany”, masz niskie R9 i nic więcej nie musisz mierzyć.
Liczby, którymi się posługuję
| Zastosowanie | Ra (CRI) | R9 | Uzasadnienie |
|---|---|---|---|
| Blat kuchenny, jadalnia | ≥ 90 | ≥ 50 | jedzenie, ocena świeżości produktów |
| Łazienka, lustro | ≥ 90 | ≥ 50 | makijaż, ocena karnacji, golenie |
| Salon, sypialnia | ≥ 90 | ≥ 20 | drewno, tkaniny, skóra |
| Garderoba | ≥ 95 | ≥ 50 | dobieranie barw ubrań |
| Korytarz, piwnica, garaż | ≥ 80 | bez znaczenia | i tu Ra 80 jest w porządku |
Unijne rozporządzenie o ekoprojekcie źródeł światła wymaga dla większości źródeł wprowadzanych do obrotu Ra co najmniej 80. Czyli każda żarówka na półce spełnia to minimum, a sklep nie robi ci łaski, pisząc „wysoki CRI 80”. To jest podłoga, nie sufit.
TM-30, czyli metoda, która nie kłamie średnią
Metoda CIE 13.3 ma prawie trzydzieści lat i ten wiek już widać. Ośmiu pastelowych próbek nie da się obronić jako reprezentacji świata, więc amerykańskie IES opublikowało w odpowiedzi TM-30, dziś w wersji z 2020 roku.
TM-30 bierze 99 próbek barwnych wybranych z rzeczywistych materiałów (w tym z żywności, tkanin i karnacji), a zamiast jednej liczby podaje dwie:
- Rf (fidelity), czyli wierność. Ile źródło przekłamuje. Odpowiednik Ra, tylko liczony sensowniej.
- Rg (gamut), czyli nasycenie. Czy źródło barwy spłaszcza (Rg < 100), czy podbija (Rg > 100).
Do tego dochodzi wykres przesunięć barwnych w szesnastu strefach, na którym od razu widać, że tania dioda spłaszcza czerwień, a jednocześnie lekko podbija żółć.
Badania Royera i współpracowników pokazały coś wbrew intuicji: ludzie nie preferują źródeł o najwyższej wierności. Preferują takie, które lekko podbijają nasycenie (Rg w okolicach 100–110 przy wysokim Rf). Dlatego dobra lampa nad stołem nie jest „najwierniejsza”, tylko wierna i odrobinę hojna dla czerwieni.
Producenci rzadko podają TM-30 w kartach dla klienta indywidualnego, za to w kartach dla projektantów robią to coraz częściej. Jeśli widzisz Rf i Rg na opakowaniu w sklepie, to dobry znak: ktoś tam wie, co robi.
Rysunek własny. Monitor nie ma adaptacji chromatycznej — oko ma. Zestawione obok siebie barwy różnią się mocniej, niż odczujesz je w pomieszczeniu, w którym siedzisz od kwadransa. Kierunek zmiany jest jednak dokładnie taki.
Barwa a oddawanie barw — to nie to samo
Te dwa pojęcia mylą się bez przerwy, więc powiem raz, mocno.
Temperatura barwowa (K) mówi, jaki odcień ma samo światło: czy jest bardziej pomarańczowe, czy bardziej niebieskawe. Wskaźnik oddawania barw (Ra, R9, Rf) mówi, czy pod tym światłem inne przedmioty mają swoje właściwe barwy.
Można mieć źródło 2700 K o Ra 95, ciepłe i wierne, można też mieć źródło 2700 K o Ra 78, ciepłe i kłamiące. Wyglądają na pierwszy rzut oka podobnie, dopóki nie położysz pod nimi pomidora.
Sklepy mieszają te dwa pojęcia, bo „ciepła biel” brzmi jak obietnica jakości. Nie jest nią, tylko informacją o odcieniu.
Co z tym zrobić dzisiaj
Sprawdź, co masz. Jeśli na opakowaniu jest tylko moc w watach i „ciepła biel”, producent nie chce, żebyś wiedział więcej. Karta katalogowa poważnego producenta podaje: strumień w lm, skuteczność w lm/W, temperaturę barwową w K, Ra, coraz częściej R9, i tolerancję barwy w stopniach MacAdama.
Ostatnie z tej listy dorzucam gratis, bo dotyczy taśm: tolerancja barwy poniżej 3 SDCM. Powyżej tej wartości sąsiednie odcinki tej samej taśmy potrafią różnić się barwą na tyle, że zobaczysz to na ścianie. Przy 5–7 SDCM różnica jest już do zobaczenia gołym okiem, gdy dwa odcinki spotykają się w rogu kuchni.
Wymień najpierw to, co świeci na jedzenie: blat i stół. Reszta może poczekać.
Źródła
Normy, publikacje branżowe i dane fotometryczne. Żadnego sklepu z taśmami.
- CIE 13.3-1995 „Method of Measuring and Specifying Colour Rendering Properties of Light Sources” — definicja Ra oraz próbek R1–R14
- IES TM-30-20 „IES Method for Evaluating Light Source Color Rendition” — wskaźniki Rf i Rg, wykresy przesunięć barwnych
- CIE 224:2017 „CIE 2017 Colour Fidelity Index for accurate scientific use” — indeks Rf CIE
- Royer M. P., Wilkerson A., Wei M. i in. (2017), „Human perceptions of colour rendition vary with average fidelity, average gamut, and gamut shape”, Lighting Research & Technology 49(8), 966–991
- Rozporządzenie Komisji (UE) 2019/2020 ustanawiające wymogi ekoprojektu dla źródeł światła — minimalne Ra dla źródeł wprowadzanych do obrotu