Barwa 10 min
Barwa światła: tabela kelwinów, której sklepy nie kończą
Każdy sklep z oświetleniem ma tabelę barwy światła. Każda kończy się na trzech przymiotnikach i jednej fotografii z żółtym, białym i niebieskim kółkiem. Brakuje w nich dwóch rzeczy, bez których tabela nie działa: tolerancji, czyli tego, co naprawdę kupujesz pod napisem „3000 K”, i skali, w której różnice między wartościami są porównywalne. Uzupełniam jedno i drugie, a na końcu rozpisuję pomieszczenia.
Tabela barwy światła, jaką znajdziesz w każdym sklepie, ma trzy wiersze: ciepła, neutralna, zimna, a do tego zakres w kelwinach i zdjęcie. Z takiej tabeli nie da się wybrać lampy, bo nie dowiesz się z niej, jak bardzo różnią się dwie sąsiednie wartości ani co producent ma prawo sprzedać pod daną liczbą.
Poniżej jest pełna wersja. Najpierw trzeba ustalić, co mierzy sama liczba, potem sprawdzić tolerancje z normy ANSI, a dopiero później przejść do skali, w której różnice da się porównywać. Pomieszczenia zostawiam na koniec, bo bez pierwszych trzech części byłyby tylko następną listą przymiotników.
Barwa światła w kelwinach: co mierzy ta liczba
Temperatura barwowa najbliższa (CCT, z angielskiego correlated colour temperature) mówi, do jakiego rozgrzanego ciała doskonale czarnego dane białe światło jest najbardziej podobne z wyglądu. Drut rozżarzony do 2700 K świeci żółtawo, a bardzo gorące ciało przy 6500 K świeci biało z błękitem. Lampa LED nie grzeje niczego do takiej temperatury. Liczba na pudełku znaczy tylko tyle, że barwa jej światła leży najbliżej punktu, w którym świeciłby taki promiennik.
Od września 2021 roku producent ma obowiązek podać tę wartość na samym źródle światła, obok strumienia w lumenach (o ile na obudowie jest miejsce). Tak zapisuje to rozporządzenie (UE) 2019/2020 w załączniku II. Gdy miejsca wystarcza tylko na dwie liczby, mają to być lumeny i kelwiny, a nie waty.
Kelwiny pomijają dwie rzeczy. Po pierwsze, nie pokazują, jak daleko od krzywej Plancka leży barwa lampy (czyli czy biel wpada odrobinę w zieleń, czy w róż). Po drugie, nie mówią nic o tym, jak lampa oddaje kolory przedmiotów. Pierwszą sprawę rozebrałem przy porównaniu 2700 K i 3000 K, drugą w tekście o CRI i kolorze jedzenia.
Tabela barwy światła z tolerancjami
Amerykańska norma ANSI C78.377 definiuje dla źródeł LED osiem nominalnych wartości CCT, a dla każdej podaje przedział, w którym musi zmieścić się rzeczywista barwa. Samej normy nie da się przeczytać za darmo. Tabelę przedrukował Departament Energii USA w specyfikacji zamienników świetlówek z 2010 roku (z powołaniem na wydanie z 2008 roku) i właśnie z tego przedruku biorę liczby. Specyfikacja ENERGY STAR dla źródeł światła z 2020 roku odsyła do wydania z 2015 roku i wymaga, żeby dziewięć na dziesięć egzemplarzy mieściło się w czworoboku ANSI albo w siedmiostopniowej elipsie MacAdama. Wydania z 2017 roku, o którym piszą producenci, nie miałem w rękach.
| Na opakowaniu | Cel ANSI | Dopuszczalny zakres | Szerokość zakresu | Grupa wg PN-EN 12464-1 |
|---|---|---|---|---|
| 2700 K | 2725 K | 2580–2870 K | 290 K | ciepła |
| 3000 K | 3045 K | 2870–3220 K | 350 K | ciepła |
| 3500 K | 3465 K | 3220–3710 K | 490 K | na granicy ciepłej i pośredniej |
| 4000 K | 3985 K | 3710–4260 K | 550 K | pośrednia |
| 4500 K | 4503 K | 4260–4746 K | 486 K | pośrednia |
| 5000 K | 5028 K | 4745–5311 K | 566 K | pośrednia |
| 5700 K | 5665 K | 5310–6020 K | 710 K | chłodna |
| 6500 K | 6530 K | 6020–7040 K | 1020 K | chłodna |
Zakresy przeliczyłem z zapisu „cel ± tolerancja” z przedruku DOE. Kolumna z grupą normy pochodzi z następnej części tekstu.
Pierwszy i drugi wiersz spotykają się w punkcie 2870 K. Lampa „2700 K” z górnego końca przedziału oraz lampa „3000 K” z dolnego mogą więc mieć prawie tę samą barwę, choć na pudełku mają różne liczby. W drugą stronę problem jest większy: dwie lampy opisane jako „3000 K” mogą różnić się o 350 K, czyli bardziej niż nominalna różnica między 2700 K a 3000 K.
Europejski przepis ustawia to inaczej. Rozporządzenie 2019/2020 wymaga od źródeł LED jednolitości barwy w granicach sześciostopniowej elipsy MacAdama wokół punktu, który zadeklarował sam producent. Tolerancja liczy się od deklaracji, a nie od okrągłej liczby na krzywej.
Kelwiny oszukują skalą: przelicz na mired
Kolumna z szerokością zakresu sugeruje, że lampy chłodne robi się niedbale: 290 K tolerancji przy 2700 K, 1020 K przy 6500 K. Tak nie jest. Kelwin jest jednostką temperatury, a oko nie reaguje liniowo na temperaturę promiennika.
Oświetleniowcy od dawna używają tu skali mired, czyli odwrotności temperatury barwowej pomnożonej przez milion. Jednostką jest MK⁻¹.
Arie Kruithof w 1941 roku uzasadniał użycie odwrotności temperatury tym, że lepiej niż kelwiny oddaje fizjologiczną ocenę barwy. Tak przynajmniej opisał oś swojego słynnego wykresu, a Stephen Fotios zauważył w 2017 roku, że na samej osi i tak stoją zwykłe kelwiny. Kierunek zgadza się z moim wcześniejszym rachunkiem w układzie u′v′: krok z 2700 na 3000 K dał tam 0,0133, a krok z 6200 na 6500 K tylko 0,0037. W mired te same kroki mają 37,0 i 7,4 MK⁻¹. Mired nie jest tak dokładną miarą różnicy barwy jak u′v′, ale do porównywania liczb z pudełek wystarcza i liczy się w pamięci.
| Zmiana | Różnica w kelwinach | Różnica w mired |
|---|---|---|
| 2200 → 2700 K | 500 K | 84,2 MK⁻¹ |
| 2700 → 3000 K | 300 K | 37,0 MK⁻¹ |
| 3000 → 3500 K | 500 K | 47,6 MK⁻¹ |
| 3000 → 4000 K | 1000 K | 83,3 MK⁻¹ |
| 4000 → 5000 K | 1000 K | 50,0 MK⁻¹ |
| 5000 → 6500 K | 1500 K | 46,2 MK⁻¹ |
| 5700 → 6500 K | 800 K | 21,6 MK⁻¹ |
Skok z 2700 na 3000 K, który sklep opisuje jako „delikatnie bielsze”, ma 37 MK⁻¹. Skok z 5000 na 6500 K, opisywany jako „zupełnie inne światło”, ma 46 MK⁻¹. To prawie ta sama wielkość. Dopiero przejście z 3000 na 4000 K jest naprawdę duże, bo daje 83 MK⁻¹, czyli tyle, ile dzieli ciepłą żarówkę 2200 K od 2700 K.
Ta sama arytmetyka pokazuje, że tolerancje z tabeli ANSI wcale nie rosną, tylko maleją. Przedział dla 2700 K ma w mired szerokość 39,2 MK⁻¹, a dla 6500 K tylko 24,1 MK⁻¹. Norma jest dla lamp zimnych surowsza, nie łagodniejsza, chociaż w kelwinach wygląda odwrotnie.
Ciepła, neutralna, zimna: skąd granice 3300 K i 5300 K
PN-EN 12464-1 dzieli białe światło na trzy grupy wyglądu barwy. Ciepła leży poniżej 3300 K, pośrednia od 3300 do 5300 K, chłodna powyżej 5300 K. Nie cytuję normy z oryginału, bo jest płatna. Te granice podaje Andrzej Pawlak z CIOP-PIB w omówieniu wersji z 2004 roku i dodaje, że poprzednia polska norma stawiała granicę między pośrednią a chłodną przy 5000 K. Materiał szkoleniowy CIOP-PIB do wersji z 2022 roku podaje te same progi 3300 i 5300 K.
W materiale CIOP-PIB granice powiązano z natężeniem oświetlenia: poniżej 300 lx barwa ciepła, od 300 do 750 lx pośrednia, powyżej 750 lx chłodna. Autorzy piszą także, że zgodnie z normą za dobór temperatury barwowej odpowiada projektant. Pawlak w 2004 roku zwracał uwagę, że nowa norma wymienia tylko czynniki wpływające na wybór barwy (natężenie, kolory wnętrza, klimat), a ścisłą zależność barwy od natężenia zawierała dopiero poprzednia polska norma.
Ta zależność wyrasta ze wspomnianego wykresu Kruithofa. Przegląd Fotiosa w LEUKOS z 2017 roku pokazuje jednak, jak słabo jest ona udokumentowana. Z 29 badań, które próbowały ją sprawdzić, dziewięć uznał za wiarygodne metodycznie. Wynika z nich, że o przyjemności wnętrza decyduje natężenie: poniżej mniej więcej 300 lx wnętrze bywa oceniane jako nieprzyjemne, a powyżej około 500 lx dalszy wzrost niewiele zmienia. Temperatura barwowa nie miała w tych danych silnego ani spójnego wpływu.
Tu muszę się przyznać do jednej rzeczy. W tekście o 2700 K i 3000 K napisałem, że przy 100–200 lx chłodna biel wygląda szaro. To intuicja z projektów, zgodna z Kruithofem, i nadal ją stosuję. Badania z przeglądu Fotiosa nie potwierdzają jej jednak jako reguły, więc traktuj ją jako moją praktykę, a nie jako prawo percepcji. Przy ciepłej barwie w mieszkaniu zostaję z innych powodów (opisanych niżej).
Jaka barwa światła do którego pomieszczenia
Poniższa tabela pokazuje moje wartości robocze do mieszkań. Żadna norma nie obejmuje mieszkań, a PN-EN 12464-1 zostawia wybór barwy projektantowi nawet w miejscach pracy.
| Pomieszczenie | Barwa podstawowa | Dopuszczam | Powód |
|---|---|---|---|
| Salon | 2700 K | 3000 K przy chłodnych ścianach | niskie natężenie, ciepłe materiały |
| Sypialnia | 2700 K | 2200 K w lampce nocnej | światło wieczorne, nic do sprawdzania |
| Kuchnia, blat | 3000 K | 3500 K przy białej zabudowie | czytelność produktów i czystości blatu |
| Łazienka, lustro | 3000 K | 2700 K w oświetleniu ogólnym | twarz i skóra przy lustrze |
| Przedpokój | 2700 K | 3000 K przy lustrze i szafie | ciąg ze strefami dziennymi |
| Biuro w domu, biurko | 3000 K | 4000 K w lampie zadaniowej | czytanie i ekran przez wiele godzin |
| Garderoba | 3000 K | 3500 K | odróżnianie granatu od czerni |
Jaka barwa światła do salonu
2700 K. Moje wartości robocze dla wieczornego przebywania w salonie to 100–150 lx, a materiały są tam zwykle ciepłe: drewno i tkaniny. Wyjątek robię przy szarych ścianach z niebieskim podtonem, bo 2700 K potrafi zrobić z takiej farby brudny beż. Wtedy biorę 3000 K. Mechanizm opisałem w tekście o barwie światła i kolorze ścian, a same natężenia w rachunku dla salonu.
Jaka barwa światła do sypialni
2700 K w oświetleniu ogólnym, a w lampce przy łóżku nawet niżej. W sypialni nie ma zadania wzrokowego, które wymagałoby chłodnej bieli. Sam układ trzech źródeł bez lampy sufitowej rozpisałem w tekście o sypialni bez górnego światła.
Jaka barwa światła do kuchni
3000 K nad blatem. Kuchnia jest jedynym pomieszczeniem w mieszkaniu, gdzie regularnie coś się kroi, ocenia i sprawdza, a to jest praca wzrokowa. Przy białej zabudowie i jasnych płytkach dopuszczam 3500 K, które nadal leży przy górnej granicy grupy ciepłej. Ile lumenów potrzeba nad blatem, policzyłem w tekście o kuchni.
Jaka barwa światła do łazienki
Przy lustrze 3000 K, bo tam liczy się twarz. Ważniejszy od kelwinów jest tu wskaźnik oddawania barw. Materiał CIOP-PIB zaleca Ra ≥ 90 tam, gdzie rozróżnianie barw ma zasadnicze znaczenie, i wymienia wśród takich miejsc salony kosmetyczne. Lustro w łazience to ta sama czynność, tylko w domu. Oświetlenie ogólne łazienki może być cieplejsze, ale wtedy nie może świecić jednocześnie z lustrem w jednej strefie widzenia.
Jaka barwa światła do przedpokoju i biura
Przedpokój dostaje tę samą barwę co pomieszczenia, do których prowadzi, bo przez otwarte drzwi jest z nimi w jednym polu widzenia. Przy biurku w domu biorę 3000 K w oświetleniu ogólnym i dopuszczam 4000 K w samej lampie zadaniowej. Chłodniejszej bieli w domu nie stosuję. Materiał CIOP-PIB wiąże barwę chłodną z natężeniami powyżej 750 lx, a takich natężeń nie projektuję w mieszkaniu nawet nad blatem kuchennym.
Barwa światła LED a żarówka o tej samej liczbie
Żarówka 2700 K i dioda 2700 K mają tę samą temperaturę barwową, ale zupełnie inne widmo. Żarówka świeci ciągłym, gładkim widmem promiennika. Dioda ma wąski szczyt w niebieskim i szeroki garb luminoforu. Liczba CCT sprowadza to do jednego punktu.
Skutek jest taki, że ta sama liczba na dwóch różnych diodach może dać inaczej wyglądającą biel i zupełnie inny kolor czerwonej poduszki. Dlatego kelwiny wybieram jako pierwsze, ale nigdy jako jedyne. Drugą liczbą jest Ra, trzecią R9. Na stole świetlnym możesz zobaczyć cztery temperatury na jednej scenie. Pamiętaj tylko, że porównanie obok siebie zawsze przesadza różnicę, bo w realnym pokoju oko dopasowuje się do jednej barwy.
Jedna barwa w jednej strefie
To jedyna reguła z tego tekstu, której nie traktuję jako wartości roboczej, tylko jako warunek. W otwartej strefie (czyli wszędzie tam, gdzie z jednego miejsca widzisz dwa źródła) mają świecić lampy o tej samej nominalnej barwie i najlepiej z jednej serii.
Powód leży w tabeli tolerancji. Lampy „2700 K” i „3000 K” mogą leżeć blisko siebie, ale mogą też znaleźć się na przeciwnych końcach swoich przedziałów: 2580 K i 3220 K. W mired to 77 MK⁻¹, prawie tyle co przejście z 3000 na 4000 K. Obok siebie taka para wygląda jak dwie różne pory dnia.
Wybierz barwę dla każdej strefy z tabeli, a potem kup wszystkie źródła do tej strefy za jednym razem, z jednej serii, z tą samą liczbą na opakowaniu.
Źródła
Normy, publikacje branżowe i dane fotometryczne. Żadnego sklepu z taśmami.
- U.S. Department of Energy, „LED Performance Specification Series: T8 Replacement Lamps”, PNNL-19316-1, 2010 — przedruk nominalnych CCT i tolerancji z ANSI C78.377-2008
- U.S. EPA, „ENERGY STAR Program Requirements for Lamps”, wersja 2.1 (2020), pkt 9.6 — nominalne CCT i czworoboki ANSI C78.377-2015
- A. Pawlak, „Oświetlenie miejsc pracy we wnętrzach — nowa norma oświetleniowa”, Bezpieczeństwo Pracy 10/2004, CIOP-PIB — grupy wyglądu barwy w PN-EN 12464-1
- CIOP-PIB, platforma edukacji zdalnej, moduł 6-7 „Oświetlenie elektryczne”, rozdz. 6-7.4.3 „Barwa światła i oddawanie barw” — omówienie PN-EN 12464-1:2022-01
- S. Fotios, „A Revised Kruithof Graph Based on Empirical Data”, LEUKOS 13(1), 3–17, 2017
- Rozporządzenie Komisji (UE) 2019/2020 ustanawiające wymogi ekoprojektu dla źródeł światła — załącznik II: jednolitość barwy i oznaczenie CCT na źródle