Błędy 10 min
Lumen, luks, kandela i kelwin: dwie liczby z pudełka i dwie, które policzysz sam
Sklep drukuje lumeny i kelwiny obok siebie, jakby opisywały tę samą rzecz. Nie opisują. Lumen mówi o strumieniu ze źródła, kelwin o barwie bieli, luks o świetle na powierzchni, a kandela o świetle w kierunku. Dwie pierwsze liczby masz na pudełku, dwie kolejne liczysz albo szukasz w karcie produktu.
Sklep robi bałagan, kiedy drukuje lumeny i kelwiny jedne pod drugimi, jakby mierzyły jedną cechę lampy. Lumeny, co to jest? Jednostka strumienia świetlnego, czyli całego światła, które wychodzi ze źródła we wszystkie strony: tak definiuje strumień rozporządzenie Komisji (UE) 2019/2020 o ekoprojekcie źródeł światła. Luks mówi, ile tego światła pada na 1 m² powierzchni. Kandela mówi, ile światła leci w danym kierunku. Kelwin mówi o temperaturze barwowej najbliższej, czyli o barwie bieli, nie o ilości światła.
Z czterech jednostek z tytułu na pudełku masz dwie: lumen i kelwin. Luksów nie ma, ponieważ zależą od powierzchni, odległości i rozsyłu. Kandeli też nie ma na opakowaniu, ponieważ rozporządzenie o ekoprojekcie jej tam nie wymaga, a rozporządzenie delegowane Komisji (UE) 2019/2015 o etykietach energetycznych umieszcza światłość szczytową w karcie informacyjnej produktu dla źródeł kierunkowych. Pudełko wystarcza więc do pierwszego odsiewu, a nie do projektu oświetlenia.
Cztery jednostki odpowiadają na cztery różne pytania
Najpierw porządek: każda z czterech jednostek odpowiada na inne pytanie i każdej szuka się gdzie indziej.
| Jednostka | Wielkość | Na jakie pytanie odpowiada | Gdzie ją znajdziesz |
|---|---|---|---|
| lumen (lm) | strumień świetlny | ile światła wychodzi ze źródła we wszystkie strony | na pudełku i na samym źródle |
| kandela (cd) | światłość | ile światła leci w jednym kierunku | w karcie informacyjnej źródeł kierunkowych (światłość szczytowa) albo z rachunku |
| luks (lx) | natężenie oświetlenia | ile światła pada na metr kwadratowy powierzchni | nigdzie na pudełku: liczysz albo mierzy się luksomierzem |
| kelwin (K) | temperatura barwowa najbliższa (CCT) | jaką barwę ma biel | na pudełku, zaokrąglona do 100 K |
Ta tabela jest ważniejsza niż marketingowa tabelka „pokój, kuchnia, łazienka”. Ile luksów trzeba do której czynności, liczę w tekstach o tym, ile lumenów na m² wychodzi po uwzględnieniu strat i ile lumenów potrzeba w kuchni. Blat kuchenny liczy się osobno, ponieważ interesuje cię powierzchnia, na której naprawdę pracujesz.
Lumen mówi, ile światła wychodzi ze źródła, i nic więcej
Lumen mierzy strumień świetlny. W tabeli 4 broszury SI BIPM stoi: lm = cd · sr. Kandela to jednostka światłości, a steradian jednostka kąta bryłowego. Jeden steradian wycina z powierzchni kuli pole równe kwadratowi promienia, a pełna kula ma 4π sr.
Rozporządzenie o ekoprojekcie mówi o strumieniu świetlnym Φ w lumenach jako wielkości wyprowadzonej ze strumienia promieniowania przez ocenę promieniowania zgodnie z czułością widmową oka ludzkiego. Dla całkowitego strumienia mowa o kącie przestrzennym 4π sr. CIOP-PIB ujmuje to jeszcze krócej: strumień świetlny to ta część promieniowania optycznego emitowanego przez źródło, którą widzi oko ludzkie.
To tłumaczy, czemu wat nie zastępuje lumena. Wat mierzy moc (na pudełku jest to moc pobierana przez źródło), a lumen tylko tę część promieniowania, którą widzi oko. CIOP-PIB przypomina przy okazji, że żarówka oprócz promieniowania widzialnego emituje dużą ilość promieniowania podczerwonego, czyli cieplnego.
Broszura SI dodaje w pkt 2.3.5, że lumen i luks są wyprowadzone z kandeli i tak jak ona niosą informację o ludzkim widzeniu. Kandela została ustanowiona jednostką podstawową w 1954 roku. Jej definicja opiera się na promieniowaniu monochromatycznym o częstotliwości 540 × 10¹² Hz, któremu przypisano skuteczność świetlną K_cd równą 683 lm/W.
CIOP-PIB podaje zakres promieniowania widzialnego jako 380–780 nm, więc 555 nm (długość fali w próżni) mieści się w widzialnym zakresie. Broszura SI nie nazywa barwy tego promieniowania.
Liczbę 683 lm/W łatwo przecenić. Jeden wat promieniowania o tej jednej częstotliwości odpowiada 683 lm. Rozporządzenie o etykietach podaje, że klasa A zaczyna się od 210 lm/W, a klasa F od 85 lm/W. Rachunek porównawczy wygląda tak: 210 / 683 = 31 procent, a 85 / 683 = 12 procent. To porównanie liczb z dwóch dokumentów, a nie dane o sprawności konkretnej diody czy żarówki.
Jeśli chcesz zamieniać stare waty na lumeny, tabela zamienników jest w tekście lumeny na waty: 806 lm odpowiada tam żarówce 60 W według tabeli z rozporządzenia o etykietach.
Luksy a lumeny: te same 800 lm dają 800 lx, 80 lx albo 8 lx
Luksy a lumeny różni to, czego dotyczą: lumen opisuje źródło, a luks opisuje powierzchnię. Lux (po polsku luks, symbol lx) jest jednostką natężenia oświetlenia, czyli strumienia padającego na powierzchnię podzielonego przez pole tej powierzchni. W tabeli 4 broszury SI stoi: lx = lm/m². CIOP-PIB podaje ten sam sens wzorem E = Φ/S i dodaje, że natężenie oświetlenia mierzy się luksomierzem.
Założenie jest ostre: całe 800 lm trafia na powierzchnię i rozkłada się na niej równo. W prawdziwym pokoju część strumienia ginie po drodze, co rozpisuję w tekście o lumenach na m².
| Te same 800 lm rozłożone na | Natężenie |
|---|---|
| 1 m² | 800 lx |
| 10 m² | 80 lx |
| 100 m² | 8 lx |
Strumień 800 lm to prawie tyle, co 806 lm, czyli odpowiednik żarówki 60 W z tabeli w tekście o lumenach na waty. Sam z siebie nie mówi jednak, czy przy stole będzie jasno. Mówi tylko, ile strumienia masz do dyspozycji, zanim zaczniesz go dzielić przez powierzchnię.
Kandele a lumeny: 800 lm to 64 cd albo 2601 cd
Kandele od lumenów różni kierunek. Ten sam strumień 800 lm może być rozlany dookoła albo zebrany w wąski snop. Z wody widać to na każdej latarni: strumień zebrany w wąski snop niesie się daleko, a ten sam strumień rozlany dookoła gubi się dużo bliżej.
CIOP-PIB podaje wzór I = Φ/ω, gdzie ω to kąt bryłowy, a cd = lm/sr. Rozporządzenie o ekoprojekcie definiuje światłość jako stosunek strumienia świetlnego wysyłanego w elementarnym kącie przestrzennym obejmującym kierunek do wartości tego kąta. W SI kandela jest jednostką podstawową: jednostką światłości w danym kierunku.
Broszura SI opisuje skutek tej definicji tak: jedna kandela to światłość, w danym kierunku, źródła emitującego promieniowanie monochromatyczne o częstotliwości 540 × 10¹² Hz, które ma w tym kierunku natężenie promieniowania 1/683 W/sr.
Wzór na kąt bryłowy stożka da się sprawdzić na liczbach z rozporządzenia o ekoprojekcie. Dla 120° wychodzi 2π × (1 − cos 60°) = π sr. Dla 90° wychodzi 2π × (1 − cos 45°) = 0,586π sr. Dokładnie takie wartości pojawiają się w definicji użytecznego strumienia świetlnego dla źródeł kierunkowych.
Teraz rachunek dla 800 lm. Założenie jest równie ostre jak wcześniej: cały strumień mieści się w podanym kącie i rozkłada się w nim równo.
| Rozsył | Kąt bryłowy | Światłość | 1 m | 2 m | 3 m |
|---|---|---|---|---|---|
| kula 360° | 12,57 sr | 64 cd | 64 lx | 16 lx | 7 lx |
| stożek 120° | 3,14 sr | 255 cd | 255 lx | 64 lx | 28 lx |
| stożek 90° | 1,84 sr | 435 cd | 435 lx | 109 lx | 48 lx |
| stożek 60° | 0,84 sr | 950 cd | 950 lx | 238 lx | 106 lx |
| stożek 36° | 0,31 sr | 2601 cd | 2601 lx | 650 lx | 289 lx |
Między kulą 360° a stożkiem 36° masz ten sam strumień i około 41 razy większą średnią światłość (2601 / 64 = 41). Zgadza się to z rachunkiem z tekstu o salonie: tam 400 lm w stożku 60° dało około 475 cd, a tutaj 800 lm daje 950 cd. Dwa razy większy strumień, dwa razy większa średnia światłość przy tym samym kącie.
Prawdziwe źródło nie świeci tak grzecznie jak tabela. Rozporządzenie o ekoprojekcie liczy kąt rozsyłu (w rozporządzeniu: kąt promieniowania) między punktami, w których światłość ma 50 procent światłości promienia centralnego, mierzonej na osi. Część strumienia leci poza ten kąt, a światłość na osi nie jest średnią z tabeli. Dokładną liczbę producent podaje jako światłość szczytową w karcie informacyjnej produktu albo jako krzywą światłości.
Dwa razy dalej od lampy to cztery razy mniej luksów
W materiałach Politechniki Białostockiej prawo odwrotności kwadratów odległości ma postać E = (I / l²) × cos α. Pod lampą, przy padaniu prostopadłym, cos α = 1, więc zostaje E = I / l².
Jeżeli masz 2601 cd w kierunku punktu, to przy 1 m dostajesz 2601 lx. Przy 2 m zostaje jedna czwarta. Przy 3 m zostaje jedna dziewiąta.
To jest miejsce, w którym „mocna żarówka” przegrywa z geometrią. Jeśli czytasz w fotelu, interesuje cię odległość źródła od książki i światłość w tym kierunku, a nie sam napis 800 lm na pudełku. Rachunek czytania z odległości rozwinąłem w tekście o tym, ile luksów potrzeba w salonie.
Lumeny a kelwiny: jedna liczba nie mówi nic o drugiej
Lumeny a kelwiny stoją obok siebie na pudełku, ponieważ załącznik II rozporządzenia o ekoprojekcie każe podawać obie liczby. Nie znaczy to, że jedna wynika z drugiej. Lumen mierzy strumień świetlny. Kelwin jest jednostką temperatury termodynamicznej, definiowaną w SI przez ustaloną wartość stałej Boltzmanna 1,380649 × 10⁻²³ J/K.
Na pudełku kelwiny oznaczają temperaturę barwową najbliższą (w rozporządzeniu: skorelowana temperatura barwowa, CCT). Rozporządzenie o ekoprojekcie definiuje ją jako temperaturę promiennika Plancka, którego postrzegana barwa najbliżej przypomina barwę danego bodźca o takiej samej jasności i w określonych warunkach obserwacji.
Więcej kelwinów nie znaczy więcej lumenów. Źródło 2700 K i źródło 4000 K mogą mieć na pudełku ten sam strumień, na przykład 800 lm, ponieważ kelwiny i lumeny opisują dwie niezależne cechy. Granice barwy ciepłej, pośredniej i chłodnej, czyli 3300 K i 5300 K, oraz tolerancje są w osobnym tekście o tym, jaka barwa światła ma sens w mieszkaniu.
Kelwiny wybierasz osobno od strumienia. Jeśli chcesz zobaczyć tę samą scenę w 2700, 3000, 4000 i 6500 K, zajrzyj na stół świetlny, ale nie mieszaj barwy z ilością światła. To są dwa suwaki, nie jeden.
Na pudełku są lumeny i kelwiny, kandele są w karcie produktu
Rozporządzenie Komisji (UE) 2019/2020 mówi w załączniku II pkt 3 lit. b, co ma znaleźć się na opakowaniu od 1 września 2021 r. Użyteczny strumień świetlny ma być zapisany czcionką co najmniej dwa razy większą niż moc, z wyraźnym wskazaniem, czy chodzi o kulę 360°, szeroki stożek 120° czy wąski stożek 90°. Na pudełku ma być też temperatura barwowa najbliższa zaokrąglona do najbliższych 100 K, kąt rozsyłu w stopniach dla źródeł kierunkowych, moc w watach, okres trwałości L70B50 w godzinach dla LED i wskaźnik oddawania barw.
Na samym źródle, według załącznika II pkt 3 lit. a, podaje się wartość i jednostkę użytecznego strumienia świetlnego oraz temperatury barwowej najbliższej, jeśli jest miejsce. Dla źródeł kierunkowych dochodzi kąt rozsyłu. Gdy miejsca starcza na jedną wartość, ma to być strumień.
Kandeli nie szukaj na opakowaniu, bo przepisy jej tam nie wymagają. Rozporządzenie o etykietach w załączniku V, tabela 3, umieszcza „światłość szczytową (cd)” w karcie informacyjnej produktu dla kierunkowych źródeł światła. Luksów nie ma ani na pudełku, ani w karcie, ponieważ luks powstaje dopiero z położenia lampy, rozsyłu i powierzchni, na którą świecisz.
Weź pudełko i zrób trzy ruchy. Lumeny podziel przez powierzchnię, jeśli chcesz zgrubnie policzyć luksy przy równym rozłożeniu. Lumeny podziel przez kąt bryłowy stożka, jeśli chcesz porównać światłość dwóch reflektorów. Kelwiny wybierz osobno, jako barwę bieli, bez dopisywania im lumenów, których nie obiecują.
Źródła
Normy, publikacje branżowe i dane fotometryczne. Żadnego sklepu z taśmami.
- Obliczenia własne — wzory i założenia podane w tekście przy każdym wyniku
- BIPM, „The International System of Units (SI)”, wyd. 9 (2019), wersja 4.01 — definicja kandeli i stałej K_cd, tabela 4 (lumen, luks, steradian), definicja kelwina
- Rozporządzenie Komisji (UE) 2019/2020 ustanawiające wymogi ekoprojektu dla źródeł światła — art. 2 i załącznik I (strumień, światłość, kąt promieniowania, skorelowana temperatura barwowa), załącznik II pkt 3 (informacje na źródle i opakowaniu)
- Rozporządzenie delegowane Komisji (UE) 2019/2015 w sprawie etykietowania energetycznego źródeł światła — tabela 1 (klasy), tabela 3 w załączniku V (karta informacyjna: światłość szczytowa)
- CIOP-PIB, platforma edukacji zdalnej, moduł 6-7 „Oświetlenie elektryczne” (A. Pawlak), rozdz. 6-7.1 — definicje strumienia, światłości i natężenia oświetlenia
- U. J. Błaszczak, „Podstawy techniki świetlnej. Materiały dydaktyczne do zajęć projektowych”, Politechnika Białostocka, Wydział Elektryczny, 2025 — prawo odwrotności kwadratów odległości (wzór 15)