Pomieszczenia 10 min
Ile lumenów na m²: dlaczego mnożenie luksów przez metry zaniża wynik
Poradniki sklepowe sprzedają skrót, który działa tylko na papierze. Jeśli pomnożysz luksy przez metry, dostaniesz strumień na płaszczyźnie, nie strumień opraw. Tu jest wzór, tabela i rachunek, który pokazuje, gdzie znika różnica.
Poradniki sklepowe odpowiadają na pytanie, ile lumenów na m², tak jakby 150 lx znaczyło 150 lm na metr. To jest za mało: z rachunku metodą sprawności przy 150 lx wychodzi 313–469 lm/m² (dla η = 0,6–0,4 i k = 0,8), a przy 100 lx wychodzi 208–313 lm/m².
Skrót „ile lumenów na metr kwadratowy” ma sens, ale liczba nie bierze się z samej definicji luksa. Natężenie oświetlenia to strumień padający na płaszczyznę podzielony przez jej pole, E = Φ/S (tak definiuje je moduł CIOP-PIB), jednak oprawa musi wytworzyć więcej światła, niż ostatecznie trafia na tę płaszczyznę.
Mnożenie luksów przez metry daje 32–48 procent potrzebnego strumienia
Luks jest uczciwą jednostką. Problem zaczyna się wtedy, gdy ktoś udaje, że oprawa pod sufitem oddaje cały strumień na podłogę albo blat. Nie oddaje.
Jeśli chcesz mieć 150 lx na powierzchni 12 m², definicja mówi: 150 lx × 12 m² = 1800 lm na tej powierzchni. To nie znaczy, że wystarczy kupić oprawy o sumarycznym strumieniu 1800 lm. Część strumienia pochłaniają ściany, sufit i podłoga, a z czasem dochodzi brud na oprawach i spadek strumienia źródeł. CIE nazywa współczynnik wykorzystania ilorazem strumienia docierającego do powierzchni odniesienia i sumy znamionowych strumieni lamp instalacji.
Skrypt Politechniki Białostockiej (dalej: skrypt PB) opisuje także metodę strumienia jednostkowego. Tam strumień przypadający na 1 m² służy do określenia łącznego strumienia potrzebnego do uzyskania średniego natężenia 100 lx, a dla innych natężeń zmienia się proporcjonalnie. Pytanie o lumeny na metr jest więc dobrze postawione. Błąd zaczyna się wtedy, gdy liczba na metr bierze się z prostego „lx × m²”, a nie z metody z poprawką na pomieszczenie.
Przy k = 0,8 skrót „lx × m²” daje tylko fragment potrzebnego strumienia. Dla η = 0,6 jest to 48 procent, dla η = 0,5 jest to 40 procent, a dla η = 0,4 zostaje 32 procent. Reszta to koszt drogi światła przez pokój.
Mnożnik względem skrótu to 1 / (η × k). Przy η = 0,6 i k = 0,8 wynosi 2,08. Przy η = 0,5 wynosi 2,5. Przy η = 0,4 wynosi 3,13. Sklepowy kalkulator bez tych dwóch liczb jest jak mapa Gdańska bez Motławy: niby coś pokazuje, ale prowadzi w złe miejsce.
Wzór ma dwa współczynniki i oba są mniejsze od jedności
W skrypcie PB ta metoda nazywa się metodą sprawności. W moich starszych tekstach nazywałem ją metodą strumieniową. Chodzi o ten sam rachunek koncepcyjny: ile strumienia muszą wytworzyć oprawy, żeby na powierzchni wyszło średnie eksploatacyjne natężenie.
W skrypcie PB zapis idzie przez sprawność oświetlenia ηos i współczynnik zapasu K. Strumień użyteczny ma postać Φu = Φo × ηos, a równocześnie Φu = Eśr × S. Całkowity strumień opraw to Φo = (Eśr × S × K) / ηos. W moim zapisie k jest współczynnikiem utrzymania (w skrypcie fm, po angielsku MF), a K = 1/k.
Kalkulator „ile lumenów na m²” to ten wzór i tabela poniżej. Nie potrzebujesz aplikacji, dopóki liczysz koncepcję, a nie równomierność punkt po punkcie.
Ile lumenów na m²: tabela dla 100, 150, 200, 300 i 500 lx
Tabela ma k = 0,8. To założenie, nie prawo fizyki. Wiersze 100, 150, 200, 300 i 500 lx biorę ze skali natężeń omawianej przez CIOP-PIB dla PN-EN 12464-1:2022-01, gdzie kolejne stopnie różnią się mniej więcej 1,5 raza.
| Natężenie | Skrót lx × m² | η = 0,6 | η = 0,5 | η = 0,4 |
|---|---|---|---|---|
| 100 lx | 100 lm/m² | 208 lm/m² | 250 lm/m² | 313 lm/m² |
| 150 lx | 150 lm/m² | 313 lm/m² | 375 lm/m² | 469 lm/m² |
| 200 lx | 200 lm/m² | 417 lm/m² | 500 lm/m² | 625 lm/m² |
| 300 lx | 300 lm/m² | 625 lm/m² | 750 lm/m² | 938 lm/m² |
| 500 lx | 500 lm/m² | 1042 lm/m² | 1250 lm/m² | 1563 lm/m² |
Dwa rachunki kontrolne dobrze pokazują skalę. W tekście o tym, ile luksów w salonie, salon 20 m² przy 150 lx, η = 0,55 i k = 0,8 dał 6818 lm, czyli 341 lm/m². W tekście o tym, ile lumenów potrzebuje kuchnia, kuchnia 12 m² przy 200 lx i η = 0,55 dała 5455 lm, czyli 455 lm/m². Oba wyniki leżą między kolumnami η = 0,6 i η = 0,5.
Luksy wybierasz do czynności, nie do pokoju
Nie ma normy dla salonu w mieszkaniu. Norma PN-EN 12464-1:2022-01 dotyczy miejsc pracy we wnętrzach (jest płatna, więc nie cytuję jej z oryginału), a wartości z wydania 2022 znam z omówienia CIOP-PIB. Wartości dla korytarzy, łazienek i kuchni z wydania 2011 biorę z podręcznika Zumtobel, który je przedrukowuje.
Trzecia kolumna jest moją analogią do mieszkania. Nie jest wymaganiem normowym.
| Natężenie | Co mówi źródło | Gdzie w mieszkaniu przez analogię |
|---|---|---|
| 100 lx | strefy komunikacji i korytarze (EN 12464-1 w wydaniu z 2011 r., przedruk w podręczniku Zumtobel, s. 31) | przedpokój, przejścia |
| 150 lx | otoczenie zadania o natężeniu 200 lx (PN-EN 12464-1:2022-01 za CIOP-PIB, tabela 2) | salon wieczorem: moja wartość robocza z tekstu o salonie, nie norma |
| 200 lx | najmniej w pomieszczeniach, w których ludzie przebywają długo (PN-EN 12464-1:2022-01 za CIOP-PIB); szatnie, umywalnie, łazienki, toalety (wydanie 2011 za Zumtobel, s. 31) | kuchnia i łazienka: oświetlenie ogólne |
| 300 lx | segregowanie, kopiowanie (wydanie 2022 za CIOP-PIB, tabela 1); otoczenie zadania 500 lx | pokój, w którym stoi biurko: tło dla lampy biurkowej |
| 500 lx | pisanie, czytanie, przetwarzanie danych (wydanie 2022 za CIOP-PIB, tabela 1); kuchnie w restauracjach i hotelach (wydanie 2011 za Zumtobel, s. 36) | blat, biurko, książka: światło zadaniowe, a nie ogólne |
Wiersza 500 lx nie robisz lampą pod sufitem na cały pokój. Z tabeli wychodzi wtedy 1042–1563 lm/m², czyli w pokoju 12 m² od 12 500 do 18 750 lm. Blat liczę osobno w tekście o kuchni, a czytanie z odległości w tekście o salonie.
Współczynnik wykorzystania 0,4–0,6 wynika ze wskaźnika pomieszczenia
Współczynnik wykorzystania η zależy od geometrii pomieszczenia, oprawy i odbić od powierzchni. CIE wiąże go ze wskaźnikiem pomieszczenia, a skrypt PB podaje wzór:
Dla mieszkania z sufitem 2,6 m, płaszczyzną pracy 0,85 m i oprawą przy suficie mamy h = 1,75 m. Pokój 3 × 4 m daje w = 12 / (1,75 × 7) = 0,98. Salon 5 × 4 m daje w = 20 / (1,75 × 9) = 1,27. Pokój 6 × 5 m daje w = 30 / (1,75 × 11) = 1,56.
Skrypt PB przytacza fragment tabeli z podręcznika J. Bąka dla oprawy świecącej w dół, sufitu 0,7 i oprawy o sprawności 0,75. Nagłówki „sufit 0,7” oraz „ściany 0,5 / 0,3 / 0,1” oznaczają współczynniki odbicia, czyli część padającego światła wracającą od powierzchni. Ponieważ na karcie oprawy LED masz strumień wychodzący z oprawy, dzielę wartości tabeli przez 0,75. To jest moje przeliczenie i moje założenie. Dla żarówki schowanej w abażurze trzeba jeszcze odjąć to, co pochłonie abażur, a tej liczby w źródłach nie mam.
| Wskaźnik w | ściany 0,5 | ściany 0,3 | ściany 0,1 |
|---|---|---|---|
| 1,0 | 0,37 | 0,30 | 0,25 |
| 1,2 | 0,41 | 0,35 | 0,30 |
| 1,5 | 0,49 | 0,42 | 0,37 |
| 2,0 | 0,58 | 0,51 | 0,46 |
| 2,5 | 0,65 | 0,58 | 0,53 |
Pokoje w mieszkaniu mają w tych założeniach wskaźnik około 1,0–1,6. Przy ścianach 0,5 daje to η około 0,37–0,5, a przy ciemnych ścianach 0,1 około 0,25–0,37. Stąd zakres 0,4–0,6 w tabeli głównej: 0,4 pasuje do małego pokoju o przeciętnych ścianach, 0,6 w tej tabeli pojawia się dopiero przy wskaźniku ponad 2 (przy ścianach 0,5).
Jedno zastrzeżenie do moich własnych liczb. W tekście o salonie przyjąłem η = 0,55 dla jasnego sufitu i jasnych ścian przy w = 1,27. Tabela Bąka dla ścian 0,5 daje po interpolacji około 0,43, między 0,41 przy w = 1,2 i 0,49 przy w = 1,5. Tabela nie ma kolumny dla ścian jaśniejszych niż 0,5, a CIOP-PIB podaje dla ścian zakres 0,5–0,8, dlatego wartości 0,55 nie da się z tej tabeli ani potwierdzić, ani podważyć. Jeśli chcesz liczyć ostrożnie, bierz kolumnę η = 0,4 albo η = 0,5.
Współczynnik utrzymania 0,8 to wariant optymistyczny
Współczynnik utrzymania k mówi, jaki ułamek początkowego natężenia zostanie po czasie eksploatacji. CIE opisuje go jako iloraz natężenia po pewnym czasie i natężenia nowej instalacji, z uwzględnieniem brudu na oprawach, brudu na powierzchniach oraz spadku strumienia lamp.
Wartość k = 0,8 odpowiada K = 1,25. W skrypcie PB autorka przyjmuje 0,8 w przykładzie sali lekcyjnej, a w tabeli Bąka dla opraw świecących w dół (w tabeli klasa I) współczynnik rezerwy wynosi 1,3 przy wskaźniku do 2,0. To daje k = 1 / 1,3 = 0,77.
Podręcznik Zumtobel rozkłada współczynnik utrzymania na cztery składniki: spadek strumienia źródeł, wypadanie źródeł, brudzenie się opraw i brudzenie się powierzchni pomieszczenia. Tabelę wartości referencyjnych podaje za publikacją CIE 97 z 2005 roku. W tej tabeli 0,80 stoi przy otoczeniu bardzo czystym i konserwacji co 3 lata, a 0,67 przy otoczeniu czystym, takim jak biura i szkoły. Publikacji CIE 97:2005 nie czytałem, znam te wartości z podręcznika Zumtobel.
Jeśli zamiast k = 0,8 przyjmiesz k = 0,67, wszystkie liczby z głównej tabeli rosną 1,19 raza (0,8 / 0,67), czyli o 19 procent. Wiersz 150 lx i η = 0,5 zmienia się z 375 lm/m² na 448 lm/m². Mieszkań w tej tabeli nie ma, więc 0,8 jest moim założeniem.
Rozporządzenie Komisji (UE) 2019/2020 definiuje okres trwałości L70B50 jako czas, po którym u 50 procent źródeł LED i OLED strumień spadł poniżej 70 procent pierwotnego. Ten zapis szerzej rozbieram w tekście o tym, jak przeliczać lumeny na waty. Dla tego rachunku liczy się jedno: 0,7 jest mniejsze niż 0,8, czyli pod koniec deklarowanego okresu trwałości sam spadek strumienia jest większy niż cały zapas przyjęty w tabeli.
Pokój 12 m² potrzebuje 5625 lm, a nie 1800 lm
Weźmy pokój 3 × 4 m. Powierzchnia wynosi 12 m². Chcę 150 lx jako ogólne światło wieczorne, przyjmuję η = 0,4, ponieważ wskaźnik pomieszczenia wyszedł w = 0,98, oraz k = 0,8.
Skrót „lx × m²” daje 1800 lm. Różnica jest taka, że skrót liczy strumień na płaszczyźnie, a wzór liczy strumień opraw. To są dwie różne liczby, chociaż obie mają jednostkę lumen.
Możesz sprawdzić to z tabeli: 469 lm/m² × 12 m² = 5625 lm, po uwzględnieniu zaokrąglenia 468,75 do 469. Jeśli przeliczysz to na odpowiedniki żarówki 60 W (806 lm według tabeli z tekstu o lumenach na waty), wyjdzie 5625 / 806 = 7 źródeł. Skrót daje 1800 / 806 = 2,2, czyli dwa albo trzy źródła.
Pytanie „ile lumenów do pokoju” nie ma jednej odpowiedzi bez metrażu, η, k i wybranego natężenia. Mały pokój ma niski wskaźnik pomieszczenia, a z tabeli wychodzi dla niego niższe η, zwłaszcza przy ciemnych ścianach.
Średnia z rachunku nie mówi, gdzie jest ciemno
Metoda sprawności daje średnie eksploatacyjne natężenie oświetlenia. Skrypt PB mówi wprost, że nie policzysz nią równomierności oświetlenia, oświetlenia ścian, sufitu ani wskaźnika UGR (UGR to ujednolicony wskaźnik olśnienia, którym norma ogranicza olśnienie przykre; tak go opisuje moduł CIOP-PIB). Ten sam skrypt zastrzega, że metoda sprawności jest przeznaczona do pomieszczeń jasnych, czyli o wysokich współczynnikach odbicia.
Średnia 150 lx może wyjść z jednej mocnej lampy pod sufitem. Może też wyjść z kilku opraw rozłożonych po pokoju. W rachunku strumienia te warianty mogą wyglądać podobnie, ale w pomieszczeniu będą zupełnie inne. Jedna lampa zrobi jasną plamę i ciemne kąty, a kilka źródeł rozłoży ten sam strumień równiej.
Liczba lumenów na metr jest tylko początkiem. Salon liczysz strefami, kuchnię rozdzielasz na ogólne światło i blat, a biurko traktujesz jako zadanie wzrokowe. W dziale pomieszczenia trzymam te rachunki osobno, ponieważ mieszanie ich w jedną liczbę na metr robi z projektu świetlnego zgadywankę.
Zmierz pokój, policz wskaźnik w, weź z tabeli wiersz dla sensownego natężenia i dobierz kolumnę η. Blat, biurko i fotel policz osobno, z właściwej odległości i dla tej powierzchni, na której naprawdę pracujesz.
Źródła
Normy, publikacje branżowe i dane fotometryczne. Żadnego sklepu z taśmami.
- Obliczenia własne metodą sprawności — wzór i założenia podane w tekście przy każdym wyniku
- U. J. Błaszczak, „Podstawy techniki świetlnej. Materiały dydaktyczne do zajęć projektowych”, Politechnika Białostocka, Wydział Elektryczny, 2025 — metoda strumienia jednostkowego i metoda sprawności, wzory 10–13, fragment tabeli sprawności oświetlenia z podręcznika J. Bąka, współczynnik utrzymania 0,8
- CIOP-PIB, platforma edukacji zdalnej, moduł 6-7 „Oświetlenie elektryczne” (A. Pawlak) — definicja natężenia, szereg natężeń i wartości z PN-EN 12464-1:2022-01 (tabele 1 i 2 modułu), współczynniki odbicia
- CIE S 017:2020 „ILV: International Lighting Vocabulary”, wersja internetowa e-ILV — hasła 17-29-069 (współczynnik wykorzystania), 17-29-071 (wskaźnik pomieszczenia), 17-29-146 (współczynnik utrzymania)
- Zumtobel Lighting GmbH, „The Lighting Handbook”, wyd. 6, 2018 — przedruk wartości z EN 12464-1:2011 (s. 31 i 36), referencyjne współczynniki utrzymania za CIE 97:2005 (s. 30 i 194–195)
- Rozporządzenie Komisji (UE) 2019/2020 ustanawiające wymogi ekoprojektu dla źródeł światła — załącznik I: definicja okresu trwałości L70B50