Pomieszczenia 8 min
Ile lumenów potrzebuje kuchnia — liczenie na blat, nie na sufit
Pytanie „ile lumenów do kuchni” jest źle postawione i dlatego wszystkie odpowiedzi w wyszukiwarce są bez sensu. Lumen to strumień, który wychodzi ze źródła. Ciebie interesuje luks, czyli to, ile z niego dolatuje do deski, na której kroisz. Między jednym a drugim stoi geometria pomieszczenia i ona zjada więcej, niż myślisz.
Pytanie „ile lumenów potrzebuje kuchnia” jest źle postawione. Lumen (lm) oznacza strumień świetlny, czyli całe światło wychodzące ze źródła we wszystkie strony. Ciebie interesuje inna liczba: luks (lx), czyli to, ile tego światła dociera na metr kwadratowy powierzchni, na której faktycznie pracujesz. Jeden luks to jeden lumen rozłożony na jednym metrze kwadratowym.
Między lumenem a luksem stoi całe pomieszczenie: sufit, ściany, geometria i kurz na kloszu. To wszystko zjada dużo więcej światła, niż obiecują reklamy.
Policzę to na kuchni 12 m², bo taką ma statystyczne polskie mieszkanie w bloku. Wszystkie liczby masz w tekście, a jeśli twoja kuchnia jest inna, podstawisz swoje.
Dwie płaszczyzny, dwie różne liczby
Kuchnia ma dwie funkcje i każda potrzebuje innego światła.
Pierwsza funkcja to praca: krojenie, obieranie, czytanie miarki na wadze i sprawdzanie, czy pierś kurczaka jest już biała w środku. To dzieje się na blacie, na wysokości około 90 cm nad podłogą, czyli na płaszczyźnie roboczej.
Druga funkcja to poruszanie się i przebywanie: dojście do lodówki, rozmowa przy stole oraz sprzątanie. To dzieje się już w całym pomieszczeniu.
PN-EN 12464-1 przewiduje dla kuchni zawodowej 500 lx na płaszczyźnie pracy. Dla ruchu i stref przejściowych podaje 100 lx. Norma dotyczy miejsc pracy, nie mieszkań, i chcę to powiedzieć wyraźnie: nikt nie może od ciebie wymagać jej spełnienia we własnej kuchni. Powołuję się na nią dlatego, że blat kuchenny w twoim mieszkaniu jest fizycznie tym samym stanowiskiem co blat w restauracji, a lepszego punktu odniesienia dla polskich warunków po prostu nie ma. Kto pisze, że „norma nakazuje”, ten normy nie czytał.
W projektach mieszkaniowych używam takich wartości:
| Miejsce | Natężenie oświetlenia | Uzasadnienie |
|---|---|---|
| Blat roboczy, zlew, płyta | 500 lx | PN-EN 12464-1, kuchnia |
| Kuchnia — oświetlenie ogólne | 200 lx | powyżej wartości dla komunikacji, poniżej pracy |
| Wnętrze wysokiej szafki | 100 lx | wystarczy, żeby przeczytać etykietę |
| Stół w części jadalnej | 150–200 lx | jedzenie, nie praca |
Zwróć uwagę, że nie ma tu jednej liczby na całą kuchnię, bo nie da się jej podać sensownie.
Rachunek na oświetlenie ogólne
Metoda strumieniowa jest stara, prosta i wystarczająco dokładna do mieszkania.
Współczynnik wykorzystania jest sednem sprawy i właśnie jego nie ma w żadnym poradniku sklepowym. Oprawa świeci we wszystkie strony: część światła leci od razu w dół, część odbija się od sufitu, ścian oraz blatów i dopiero potem trafia w dół albo nie trafia wcale, bo utknęła w ciemnej ścianie. Dla typowej kuchni w bloku, z jasnym sufitem i jasnymi ścianami, η wynosi 0,5–0,6. W kuchni z antracytowymi frontami i grafitową ścianą spada do 0,35–0,4. Ta sama lampa daje wtedy o połowę mniej światła na podłodze.
Współczynnik utrzymania przyjmuję jako 0,8. Źródła LED tracą strumień z czasem, klosze się kurzą, więc projektuje się z zapasem. Inaczej po trzech latach masz o 20 procent za ciemno.
Podstawiam: kuchnia 12 m², jasne ściany, oświetlenie ogólne 200 lx.
Pięć i pół tysiąca lumenów to sumaryczny strumień wszystkich opraw ogólnych w tej kuchni.
Teraz sprawdźmy, co tam prawdopodobnie wisi.
Jedna żarówka na środku daje 30 luksów
Żarówka LED opisana jako „odpowiednik 60 W” ma z definicji około 806 lm, bo tak ustawiło to unijne rozporządzenie o etykietowaniu. To najpopularniejsze źródło światła w polskim mieszkaniu.
Podstawiam ją w to samo równanie, tylko od drugiej strony:
Trzydzieści luksów. Norma dla korytarza, czyli miejsca, w którym się wyłącznie przechodzi, to 100 lx. Masz w kuchni trzy razy mniej światła, niż przewidziano dla korytarza, i próbujesz w tym pokroić cebulę.
Dlatego ludzie mówią, że „w kuchni jest ciemno”, ale nie umieją powiedzieć, o ile. O ile? Siedemnaście razy za mało w stosunku do blatu.
Nawet gdybyś wkręcił tam źródło 2000 lm, a takich w typowym kloszu sufitowym prawie się nie spotyka, bo się przegrzewa, dostaniesz 73 lx. Nadal mniej niż korytarz.
Blat liczy się osobno i inaczej
Tu jest druga rzecz, której nie robi żaden sklepowy poradnik: blatu nie liczy się metodą strumieniową.
Metoda strumieniowa zakłada, że światło wypełnia pomieszczenie i rozkłada się w miarę równomiernie. Taśma pod szafką górną nie wypełnia pomieszczenia, tylko wisi 25–30 cm nad blatem i świeci w wąskim pasie prosto na niego. Prawie cały jej strumień ląduje tam, gdzie ma wylądować.
Praktyczne przybliżenie, którego używam, brzmi tak: 60 procent strumienia taśmy trafia na blat. Reszta rozprasza się na fronty, ścianę i lustro okapu. Do tego profil aluminiowy z kloszem mlecznym pochłania 15–20 procent. Klosz jest potrzebny, bo bez niego widzisz odbicia pojedynczych diod w błyszczącym blacie, a to jest gorsze niż brak światła.
Sześćset dwadzieścia pięć lumenów na metr. Taśma o mocy 9,6 W/m i skuteczności 90 lm/W daje nominalnie 864 lm/m, więc ma zapas. Taśma 4,8 W/m daje 430 lm/m i właśnie ją sklepy sprzedają jako „oświetlenie kuchni”, bo jest tańsza i wystarcza do zdjęcia w katalogu.
Tabela robocza do przepisania na kartkę:
| Długość blatu | Strumień taśmy (całość) | Na metr bieżący | Moc taśmy (przy 90 lm/W) |
|---|---|---|---|
| 1,5 m | 940 lm | 625 lm/m | ok. 7 W/m |
| 2,0 m | 1250 lm | 625 lm/m | ok. 7 W/m |
| 2,4 m | 1500 lm | 625 lm/m | ok. 7 W/m |
| 3,0 m | 1875 lm | 625 lm/m | ok. 7 W/m |
| 4,0 m | 2500 lm | 625 lm/m | ok. 7 W/m |
Kolumna „na metr” jest stała, bo tak działa źródło liniowe: dłuższy blat wymaga po prostu dłuższej taśmy o tej samej gęstości strumienia. To jedyna tabela w tym tekście, w której wszystkie wiersze są takie same, i zostawiam ją tak celowo. Sklep sprzedałby ci mocniejszą taśmę do dłuższego blatu, ale nie o to chodzi.
Wybieraj taśmę po lm/m, nie po W/m. Wat mówi ci, ile płacisz prądowi. Lumen mówi, ile dostajesz światła. Producent, który podaje tylko waty, ma powód.
Skuteczność świetlna, czyli gdzie znikają lumeny
Skuteczność świetlna w lm/W to liczba, po której poznaje się, czy masz do czynienia z poważnym producentem.
Diody LED w laboratorium osiągają dziś ponad 200 lm/W. Gotowa taśma z zasilaczem, w profilu, z kloszem i po nagrzaniu się do temperatury pracy daje realnie 80–110 lm/W. Raporty programu CALiPER amerykańskiego Departamentu Energii od lat pokazują tę samą regularność: parametry mierzone na module są znacznie lepsze niż parametry oprawy, a różnica rośnie tym bardziej, im gorsze jest odprowadzanie ciepła.
Praktyczny wniosek: jeśli producent podaje 150 lm/W dla gotowej taśmy w profilu, ta liczba pochodzi z karty katalogowej diody, a nie z pomiaru oprawy. Odejmij jedną trzecią i zacznij rozmawiać od tego miejsca.
Trzy warstwy, trzy obwody
Kuchnia 12 m² wychodzi mi finalnie tak:
| Warstwa | Strumień | Barwa | Obwód |
|---|---|---|---|
| Ogólne — sufit, kilka źródeł | 5500 lm | 3000 K | 1 |
| Zadaniowe — taśma pod szafkami | 625 lm/m blatu | 3000–4000 K | 2 |
| Zadaniowe — okap i płyta | 500–800 lm | 4000 K | wbudowany |
| Nastrojowe — nad stołem | 800–1200 lm | 2700 K, ściemnialne | 3 |
Trzy obwody, nie jeden. Rano zapalasz wszystko, wieczorem zostawiasz sam stół, w nocy przy lodówce wystarczy taśma. Jeden wyłącznik przy drzwiach to konstrukcja z czasów, gdy w kuchni wisiała jedna żarówka, bo więcej nie było czym zasilić.
Cień, którego nie policzysz
Rachunek jest konieczny, ale niewystarczający. W 2009 roku zaprojektowałem kuchnię na Zaspie: dwanaście halogenów w suficie podwieszanym, równo, w siatce. Natężenie na blacie wychodziło ładnie. Klientka zadzwoniła po trzech tygodniach, że kroi we własnym cieniu.
Oprawy były w suficie, a ona stała między nimi a blatem. Wszystkie 500 lx świeciło jej w plecy.
Światło zadaniowe musi padać z przodu albo z góry-przodu względem twojej pozycji roboczej. Taśma pod szafką górną spełnia ten warunek z definicji. Punkty w suficie już nie, chyba że przesuniesz je 30–40 cm w stronę środka pomieszczenia względem krawędzi blatu. Rzadko kto to robi, bo na rzucie wygląda to niesymetrycznie.
Symetria na rzucie jest wartością dla projektanta. Brak cienia na desce jest wartością dla ciebie.
Rysunek własny. Monitor nie ma adaptacji chromatycznej — oko ma. Zestawione obok siebie barwy różnią się mocniej, niż odczujesz je w pomieszczeniu, w którym siedzisz od kwadransa. Kierunek zmiany jest jednak dokładnie taki.
Co z tego wynika
Twoja kuchnia potrzebuje około 5500 lm rozproszonych i 625 lm na każdy metr bieżący blatu, w co najmniej dwóch niezależnych obwodach, przy jasnych powierzchniach i wskaźniku Ra co najmniej 90. Jeżeli masz tam jedną żarówkę na środku, masz około 6 procent tego, co powinieneś mieć na blacie.
Zmierz swój blat, wpisz swoje metry i policz to na płaszczyźnie, na której naprawdę pracujesz, a nie na suficie.
Źródła
Normy, publikacje branżowe i dane fotometryczne. Żadnego sklepu z taśmami.
- PN-EN 12464-1:2022 „Światło i oświetlenie. Oświetlenie miejsc pracy. Część 1: Miejsca pracy we wnętrzach”, Polski Komitet Normalizacyjny
- IES Lighting Handbook, wyd. 10, Illuminating Engineering Society — metoda strumieniowa (lumen method), rozdział o obliczeniach natężenia oświetlenia
- CIE 117-1995 „Discomfort Glare in Interior Lighting” — wskaźnik UGR
- Rozporządzenie delegowane Komisji (UE) 2019/2015 w sprawie etykietowania energetycznego źródeł światła — obowiązek podawania strumienia świetlnego w lumenach
- U.S. Department of Energy, program Solid-State Lighting: raporty CALiPER o rzeczywistej skuteczności świetlnej opraw LED