Barwa 7 min
2700 K czy 3000 K: różnica, którą widać dopiero na ścianie
Wybór między 2700 K a 3000 K rozstrzyga się na ścianie, nie na pudełku. Policzyłem, gdzie obie barwy leżą na krzywej Plancka i ile energii przesuwa się między pasmami widma, kiedy przechodzisz z jednej na drugą. Różnica w kelwinach wynosi jedenaście procent. Różnica w niebieskiej części widma — czterdzieści.
Różnica między 2700 K a 3000 K wynosi 0,0133 w układzie chromatyczności CIE 1976 u′v′. Ta liczba tylko wygląda na małą: dwie lampy z tym samym opisem w kelwinach potrafią leżeć od siebie dalej. Po drodze rośnie też coś, czego etykieta w ogóle nie pokazuje, czyli udział niebieskiej części widma, i rośnie o czterdzieści procent, nie o jedenaście.
Policzyłem obie wartości sam, bo polskie wyniki wyszukiwania dają przymiotniki zamiast liczb. Niżej masz rachunek, dane wejściowe i test poprawności.
Gdzie dokładnie leżą 2700 K i 3000 K
Temperatura barwowa najbliższa (CCT) mówi, do którego promiennika Plancka (rozgrzanego ciała doskonale czarnego) dane światło jest chromatycznie najbliższe. Sam promiennik ma widmo opisane wzorem, więc jego barwę da się policzyć bez żadnego pomiaru.
Funkcje x̄, ȳ, z̄ są tablicami obserwatora kolorymetrycznego CIE 1931 dla pola 2°, wziętymi z bazy CVRL. Ten rachunek jest mój i jest arytmetyką, a nie pomiarem.
Poprawność sprawdzam na iluminancie A. To promiennik 2856 K, którego współrzędne są opublikowane od dziesięcioleci: x = 0,4476, y = 0,4074. Moje obliczenie daje x = 0,4475, y = 0,4074. Zgodność na czwartym miejscu po przecinku wystarcza, żeby ufać reszcie tabeli.
| CCT | x | y | u′ | v′ |
|---|---|---|---|---|
| 2200 K | 0,5056 | 0,4152 | 0,2901 | 0,5360 |
| 2700 K | 0,4599 | 0,4106 | 0,2625 | 0,5274 |
| 2856 K (iluminant A) | 0,4475 | 0,4074 | 0,2560 | 0,5243 |
| 3000 K | 0,4369 | 0,4041 | 0,2506 | 0,5214 |
| 4000 K | 0,3804 | 0,3767 | 0,2251 | 0,5016 |
| 6500 K | 0,3135 | 0,3236 | 0,2004 | 0,4655 |
Odległość między wierszami 2700 K i 3000 K, liczona w płaszczyźnie u′v′, wynosi 0,0133. Wybrałem układ u′v′, bo zaprojektowano go tak, aby równym odległościom odpowiadały w przybliżeniu równe różnice widziane. W układzie x, y ta sama różnica raz wygląda na dużą, raz na małą, zależnie od miejsca na wykresie.
Trzysta kelwinów to nie jest jednostka różnicy
Kelwin mierzy temperaturę promiennika, nie odległość barwową. Skutek widać, gdy idziesz po krzywej stałym krokiem 300 K i za każdym razem mierzysz drogę w u′v′.
| Krok | Odległość w u′v′ |
|---|---|
| 2700 → 3000 K | 0,0133 |
| 3000 → 3300 K | 0,0113 |
| 3500 → 3800 K | 0,0090 |
| 4000 → 4300 K | 0,0074 |
| 5000 → 5300 K | 0,0052 |
| 6200 → 6500 K | 0,0037 |
Skok z 2700 na 3000 K jest wizualnie ponad trzy razy większy niż skok z 6200 na 6500 K, choć liczba kelwinów jest identyczna. Na ciepłym końcu skali każde sto kelwinów kosztuje dużo, na zimnym prawie nic. Stąd zwykła obserwacja ze sklepu: „3000 K i 3500 K to zupełnie inne światło”, a „5000 K i 5500 K wygląda tak samo”.
Czterdzieści procent więcej niebieskiego, nie jedenaście
Współrzędne chromatyczności opisują wrażenie barwne. Na ścianie liczy się jednak widmo, bo farba odbija wybrane długości fali, a resztę zjada. Dlatego policzyłem rozkład energii w paśmie widzialnym dla obu promienników.
| Pasmo | 2700 K | 3000 K | 4000 K |
|---|---|---|---|
| 380–500 nm (niebieskie) | 6,6% | 9,2% | 18,5% |
| 501–600 nm (zielone i żółte) | 18,5% | 20,9% | 25,7% |
| 601–780 nm (czerwone) | 75,0% | 69,9% | 55,8% |
Udział pasma niebieskiego rośnie z 6,6 do 9,2 procent, czyli o 40 procent względem punktu wyjścia, przy wzroście CCT o jedenaście procent. Stosunek mocy widmowej przy 450 nm do mocy przy 630 nm rośnie dokładnie w tym samym tempie: z 0,183 do 0,256.
Praktyczny wniosek jest taki, że przejście na 3000 K najmocniej zmienia powierzchnie, które mają co odbijać w krótkich falach: szarości z niebieskim podtonem, chłodne biele, zieleń roślin, denim. Ciepłe drewno i czerwienie tracą przy tej zamianie odrobinę nasycenia, bo dostają relatywnie mniej energii w swoim paśmie. Mechanizm szerzej rozpisałem we wpisie o barwie światła i kolorze ścian.
Co gwarantuje napis „3000 K” na pudełku
Mniej, niż sugeruje nadruk. Producent musi podać w karcie informacyjnej produktu strumień użyteczny w lumenach, temperaturę barwową w kelwinach i wskaźnik oddawania barw. Tak ustawia to rozporządzenie delegowane (UE) 2019/2015 w załączniku V. Obowiązek dotyczy zadeklarowania wartości, a nie trafienia w konkretny punkt na krzywej Plancka.
Drugi przepis dotyczy powtarzalności. Rozporządzenie (UE) 2019/2020 definiuje spójność barwową jako maksymalne odchylenie początkowych, uśrednionych przestrzennie współrzędnych chromatyczności x i y pojedynczego źródła od punktu środkowego zadeklarowanego przez producenta lub importera, wyrażone w krokach elipsy MacAdama wokół tego punktu. Punkt środkowy deklaruje producent. Tolerancja liczy się względem jego deklaracji, nie względem krzywej Plancka.
Ten „krok” ma konkretne pochodzenie. David MacAdam opublikował w 1942 roku w Journal of the Optical Society of America pracę, w której na polu widzenia o średnicy 2°, przy otoczeniu o chromatyczności iluminantu C i stałej luminancji, zebrał ponad 25 tysięcy dopasowań barwy. Kryterium było odchylenie standardowe dopasowań, stąd skrót SDCM. Wynikiem są elipsy jednakowo zauważalnych różnic chromatyczności na wykresie CIE 1931.
Wynikają z tego dwie rzeczy i obie są pomijane w opisach sklepowych. Pomiary MacAdama pochodzą od jednego obserwatora w warunkach laboratoryjnych, więc próg z tamtego eksperymentu nie jest progiem twojego oka w salonie. Elipsy są elipsami, więc w jednym kierunku wykresu tolerancja jest szersza niż w drugim. Dwa źródła oddalone o tyle samo mogą różnić się widocznie albo nie różnić się wcale, zależnie od kierunku odchylenia.
Duv, czyli druga współrzędna, której nikt nie podaje
Chromatyczność ma dwa wymiary, a CCT opisuje tylko jeden. Drugi wymiar to odległość od krzywej Plancka, w stronę zieleni albo w stronę różu. Yoshi Ohno z NIST opisał praktyczne liczenie tej wielkości w pracy „Practical Use and Calculation of CCT and Duv” i argumentował tam, że samo CCT nie wystarcza do opisania chromatyczności białego źródła.
Znaczenie jest takie: dwa źródła mogą mieć identyczne 3000 K na etykiecie i leżeć po różnych stronach krzywej. Jedno da biel lekko zieloną, drugie lekko różową. Różnicę najlepiej widać na białej ścianie i na skórze, a nie na samej lampie.
Kiedy biorę 2700 K, a kiedy 3000 K
Poniższe reguły są moje, wypracowane w projektach, i nie wynikają z żadnej normy.
2700 K wybieram tam, gdzie natężenie oświetlenia jest niskie i ma takie zostać: salon wieczorem, sypialnia, korytarz nocą, oprawy dekoracyjne w polu widzenia. Przy 100–200 lx chłodniejsza biel zaczyna wyglądać szaro, bo oko łączy niską jasność z ciepłą barwą i tak też odbiera wnętrza od tysięcy lat.
3000 K biorę tam, gdzie natężenie rośnie powyżej mniej więcej 300 lx i gdzie kolory mają być czytelne: blat kuchenny, biurko, lustro w łazience, garderoba. Wynika to z tej samej tabeli widmowej co wyżej. Więcej energii w krótkich falach oznacza lepszą czytelność chłodnych odcieni, kiedy sprawdzasz, czy skarpetka jest granatowa, czy czarna.
Ściany są osobnym przypadkiem. Przy zimnej szarości albo bieli z niebieskim podtonem 2700 K potrafi zrobić z farby brudny beż, bo w widmie po prostu nie ma czego odbić. Przy ciepłej bieli, drewnie i beżach 3000 K bywa o jeden krok za surowe. Rozstrzyga próbka na ścianie, w docelowym świetle, obejrzana wieczorem.
Czego ten rachunek nie rozstrzyga
Adaptacja chromatyczna zmienia wszystko. Po kilkunastu minutach w pomieszczeniu układ wzrokowy przesuwa punkt bieli i różnica, która obok siebie wygląda na oczywistą, w pojedynkę przestaje być zauważalna. Porównanie dwóch kadrów obok siebie, także moje na stole świetlnym, zawsze przesadza różnicę.
Wiek obserwatora też ma znaczenie, bo soczewka żółknie i przepuszcza mniej krótkich fal. Osoba po sześćdziesiątce widzi 3000 K mniej więcej tak, jak młodsza widzi barwę cieplejszą.
Najłatwiej przeoczyć mieszanie. Jeżeli w jednym pomieszczeniu wiszą źródła 2700 K i 3000 K, oko ustawia się na jaśniejsze, a drugie zaczyna wyglądać na uszkodzone. Konsekwencja w obrębie jednej strefy jest ważniejsza niż to, którą z dwóch liczb wybierzesz.
Jeśli masz wybrać teraz i nie możesz zobaczyć próbki: do salonu i sypialni 2700 K, do stref roboczych 3000 K, w jednej strefie nigdy dwie różne. Resztę rozstrzygnie ściana, na którą to światło pada.
Źródła
Normy, publikacje branżowe i dane fotometryczne. Żadnego sklepu z taśmami.
- Colour & Vision Research Laboratory (UCL), tablice funkcji dopasowania barw CIE 1931 2° — dane użyte w obliczeniach
- D. L. MacAdam, „Visual Sensitivities to Color Differences in Daylight”, Journal of the Optical Society of America 32(5), 247–274, 1942
- Rozporządzenie Komisji (UE) 2019/2020 ustanawiające wymogi ekoprojektu dla źródeł światła — definicja spójności barwowej (załącznik I)
- Rozporządzenie delegowane Komisji (UE) 2019/2015 — karta informacyjna produktu: strumień użyteczny, temperatura barwowa, wskaźnik oddawania barw (załącznik V)
- Y. Ohno, „Practical Use and Calculation of CCT and Duv”, LEUKOS 10(1), 2013, publikacja NIST